The object of research, development or design (in Russian) : Водные объекты и водные ресурсы Северо-Казахстанской области Поверхностные водоёмы СКО: – река Есиль (включая русло, отдельные участки, пойменные зоны); – крупные озёра и водохранилища региона; Подземные водоисточники СКО, используемые для питьевого и хозяйственно-бытового водоснабжения. Сточные воды населённых пунктов и предприятий, включая: – источники загрязнения; – участки накопления биологических и химических загрязнителей. Питьевая, поливная и техническая вода, используемая населением и агропредприятиями. Гидрологические и геопространственные объекты Русло реки Есиль, включая: – зоны подтопления; – русловые деформации; – участки перелива талых вод; – морфометрические параметры русла. Гидрологические параметры водоемов: – уровни воды; – скорость течения; – термический и кислородный режимы; – сезонная динамика. Объекты ветеринарно-санитарной направленности Животноводческие хозяйства, использующие воду для поения. Жизненные показатели животных: – патофизиологические реакции; – продуктивность (в т.ч. качество молока). Технологические и инженерные объекты Системы мониторинга воды: – мобильный комплекс автоматизации; – IoT-платформы; – датчики качества воды. Беспилотные летательные аппараты и спутниковые данные: – данные о русле и водных границах;

The object of research, development or design (in Kazakh) : Солтүстік Қазақстан облысының су нысандары мен су ресурстары СКО-ның жерүсті су айдындары: – Есіл өзені (арнасы, жекелеген учаскелері, жайылмалары); – өңірдің ірі көлдері мен су қоймалары. Тұрғындардың ауыз суы мен шаруашылық-тұрмыстық қажеттіліктері үшін пайдаланылатын СКО-ның жерасты су көздері. Елді мекендер мен кәсіпорындардың сарқынды сулары, оның ішінде: – ластану көздері; – биологиялық және химиялық ластағыштардың жиналу учаскелері. Халық пен агрокәсіпорындар пайдаланатын ауыз су, суару суы және техникалық су. Гидрологиялық және ге кеңістіктік нысандар Есіл өзенінің арнасы, оның ішінде: – су басу аймақтары; – арнаның морфологиялық өзгерістері; – еріген қар сулары тасуы өтетін учаскелер; – арнаның морфометриялық параметрлері. Су айдындарының гидрологиялық параметрлері: – су деңгейлері; – ағыс жылдамдығы; – температуралық және оттектік режимдер; – маусымдық динамика. Ветеринариялық-санитариялық бағыттағы нысандар Ішуге су пайдаланатын мал шаруашылығы кешендері. Жануарлардың тіршілік көрсеткіштері: – патофизиологиялық реакциялар; – өнімділік (соның ішінде сүт сапасы). Технологиялық және инженерлік нысандар Суды бақылау және мониторинг жүйелері: – мобильді автоматтандыру кешені; – IoT-платформалар; – су сапасының датчиктері. Ұшқышсыз ұшу аппараттары және спутниктік деректер: – өзен арнасы мен су шекаралары туралы деректер.

Aim of work (in Russian) : Создать научно-технологический центр по проблемам воды, нацеленный на внедрение высокотехнологичных подходов для решения практических задач по обеспечению охраны здоровья, продовольственной безопасности и устойчивого экономического развития Северо-Казахстанской области.

Aim of work (in Kazakh) : Солтүстік Қазақстан облысының денсаулығын қорғауды, азық-түлік қауіпсіздігін және орнықты экономикалық дамуын қамтамасыз ету жөніндегі практикалық міндеттерді шешу үшін жоғары технологиялық тәсілдерді енгізуге бағытталған су проблемалары жөніндегі ғылыми-технологиялық орталық құру.

Методы исследования (на русском) : аналитическая химия; ГИС; Статистический анализ эпидемиологических данных; Полевые гидрохимические и гидрологические измерения; Анализ гидрологических процессов; Методы биологической оценки и биоиндикации; Исследования по восстановлению водоемов; ГИС-картирование окружающей среды; Методы мониторинга с помощью беспилотников; Проектирование систем дистанционного мониторинга; Оценка эффективности композитного почвоулучшителя;

Методы исследования (на казахском) : Аналитикалық химия; Географиялық ақпараттық жүйе; Эпидемиологиялық деректерді статистикалық талдау; Далалық гидрохимиялық және гидрологиялық өлшеулер; Гидрологиялық процестерді талдау; Биологиялық бағалау және биоиндикация әдістері; Су нысандарын қалпына келтіру бойынша зерттеулер; Қоршаған ортаны географиялық ақпараттық жүйемен картаға түсіру; Дронмен бақылау әдістері; Қашықтан бақылау жүйелерін жобалау; Композиттік топырақ жақсартқыштың тиімділігін бағалау;

Obtained results and novelty (in Russian) : Изучены современные подходы к мониторингу и восстановлению водных экосистем. Определены 34 ключевых участка и 68 станций наблюдений, проведён анализ более 50 научных публикаций, собраны и обработаны данные по гидрографии, гидрологии, гидрохимии и гидробиологии водных объектов. Разработана электронная база данных (6 разделов) для оценки состояния водоемов региона. Проведено биотестирование проб воды методом Allium cepa, выявлены генотоксические эффекты в ряде водоемов (Горькое, Сулы, Альпаш). Сформирована система критериев биоиндикации для водных объектов СКО. Подготовлена статья «Linking gespatial suitability mdelling with experimental validatin f aquatic envirnmental quality in inland lakes». Разработан протокол биологической реабилитации озёр с использованием штамма Chlrella vulgaris SK A RKM-0870. Определены режимы внесения суспензии, подтверждена эффективность подавления цианобактерий и улучшения кислородного режима. Выбраны модельные водоёмы: оз. Питное (реабилитация) и оз. Кендыкты (рыбохозяйственная поддержка). Проведена оценка почв, кормов, питьевой воды скважин и молока. Выявлены фитосанитарные риски (корневые гнили, снижение полезной микробиоты), остаточные микробиологические загрязнения в поилках, стабильность состава кормов и молока. Подготовлены рекомендации по устойчивому водопользованию и управлению качеством кормов.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Қазіргі заманғы су экожүйелерін мониторингтеу және қалпына келтіру тәсілдері зерттелді. 34 негізгі учаске және 68 бақылау станциясы айқындалды, 50-ден астам ғылыми басылым талданды, гидрография, гидрология, гидрохимия және гидробиология бойынша деректер жиналды және өңделді. Су объектілерінің жай-күйін бағалау үшін 6 бөлімнен тұратын электрондық дерекқор құрылды. Allium cepa әдісі бойынша су үлгілеріне биотестілеу жүргізілді, бірқатар су айдындарында (Горькое, Сулы, Альпаш) генотоксикалық әсерлер анықталды. СКО су объектілері үшін биоиндикация критерийлері қалыптастырылды. «Linking gespatial suitability mdelling with experimental validatin f aquatic envirnmental quality in inland lakes» мақаласы дайындалды. Chlrella vulgaris SK A RKM-0870 штаммын қолдана отырып көлдерді биологиялық қалпына келтіру протоколы әзірленді. Енгізу режимдері анықталды, цианобактерияларды басу және оттегі режимін жақсарту тиімділігі расталды. Модельдік су айдындары ретінде Питное көлі (реабилитация) және Кендыкты көлі (балық шаруашылығы қолдауы) таңдалды. Топырақтарға, жем-шөпке, құдықтардың ауыз суына және сүтке бағалау жүргізілді. Фитосанитарлық тәуекелдер (түбір шірігі, пайдалы микробиота төмендеуі), поилкалардағы қалдық микробиологиялық ластанулар, жем-шөп пен сүттің құрамының тұрақтылығы анықталды. Тұрақты су пайдалану және жем-шөп сапасын басқару бойынша ұсынымдар әзірленді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Разработана технология биологической реабилитации водоёмов с использованием Chlrella vulgaris SK A RKM-0870. Создана ГИС-модель пригодности внутренних озёр для аквакультуры и экологического мониторинга. Создана автоматизированная система оценки качества воды на основе автономного водоплавающего средства и ИИ-классификации. Разработаны интегрированные биополимерные гидрогели с высокой влагоёмкостью и контролируемым высвобождением азота. Предложены энергоэффективные схемы модернизации оросительных комплексов (частотные приводы, BLDC-моторы, гибридные решения). Создана цифровая 3D-модель микрофлюидной ячейки для электрохимического анализа.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Chlrella vulgaris SK A RKM-0870 негізіндегі су айдындарын биологиялық қалпына келтіру технологиясы жасалды. Ішкі көлдердің аквакультура және экологиялық мониторинг үшін жарамдылық ГИС-моделі әзірленді. Автономды су үсті құралы және ЖИ-классификация негізіндегі су сапасын автоматты бағалау жүйесі жасалды. Жоғары ылғалсыйымдылық және азотты бақыланатын босату қабілеті бар биополимер гидрогельдері әзірленді. Суару кешендерін жаңғырту бойынша энергия тиімді шешімдер ұсынылды (жиілік түрлендіргіштер, BLDC-қозғалтқыштары, гибридті схемалар). Электрохимиялық талдау үшін микрофлюидтік ұяшықтың цифрлық 3D-моделі жасалды.

Level of implementation (in Russian) : не внедрено

Level of implementation (in Kazakh) : орындалмаған

Efficiency (in Russian) : Разработаны протоколы мониторинга и биоиндикации — применяются в рамках полевых работ СКО. ГИС-база и модель пригодности — внедрены в аналитическую систему проекта BR28712227. Технология биологической реабилитации (хлорелла) — апробирована на модельных водоёмах, готовится к пилотному внедрению. Автономная система мониторинга воды — подготовлена к патентованию. 3D-модель проточной ячейки — готова к печати и гидродинамическим испытаниям.

Efficiency (in Kazakh) : Мониторинг және биоиндикация протоколдары СКО далалық жұмыстарында қолданылады. ГИС-дерекқоры және жарамдылық моделі BR28712227 жобасының аналитикалық жүйесіне енгізілді. Хлорелла негізіндегі биологиялық реабилитация технологиясы модельдік су айдындарында апробациядан өтті, пилоттық енгізуге дайын. Автономды су мониторингі жүйесі патенттеуге дайындалуда. Микрофлюидтік ұяшықтың 3D-моделі басып шығаруға және гидродинамикалық сынақтарға дайын.

Field of application (in Russian) : организации и государственные структуры, заинтересованные в развитии экологически чистых технологий и решении экологических проблем.

Field of application (in Kazakh) : қоршаған ортаға зиянсыз технологияларды дамытуға және қоршаған орта мәселелерін шешуге мүдделі ұйымдар мен мемлекеттік органдар.