The object of research, development or design (in Russian) : Объектом исследования в данном проекте являются памятники периода XIII-XIV вв. Уило-Кобдинского локального микрорайона Приаральско-Мугалжарского Региона (в административно-территориальном отношении – Актюбинская область)

The object of research, development or design (in Kazakh) : Осы жобадағы зерттеу нысаны ретінде XIII–XIV ғасырлар кезеңіне жататын Приарал–Мұғалжар өңіріндегі Уил–Қобда локалдық микроауданының ескерткіштері қарастырылады (әкімшілік-аумақтық тұрғыдан – Ақтөбе облысы).

Aim of work (in Russian) : Целью работы является выяснение роли и места Уило-Кобдинского локального микрорайона в ряду близких территорий Западного Казахстана и прилегающих Урало-Поволжья, Северного и Центрального Казахстана в период XIII-XIV вв., времени появления и расцвета Улуса Джучи (как части Золотой Орды в целом), являющегося важным явлением в истории возникновения и развития казахской государственности.

Aim of work (in Kazakh) : Жұмыстың мақсаты XIII–XIV ғасырлар кезеңінде, яғни Жошы Ұлысы (Жалпы Алтын Орда құрамындағы иелік) пайда болып, гүлденген уақытта Уил–Қобда локалдық микроауданының Батыс Қазақстанның жақын өңірлері, сондай-ақ Еділ–Жайық бойы, Солтүстік және Орталық Қазақстан территориялары арасындағы тарихи орнын және рөлін анықтау болып табылады. Бұл кезең қазақ мемлекеттілігінің қалыптасу тарихында маңызды орын алады.

Методы исследования (на русском) : Исследования по реализации проекта включают в себя полевые и лабораторно-кабинетные работы в равной степени. Археолого-этнографические исследования памятников Уило-Кобдинского локального микрорайона представлены полевыми – разведка, выявление, фиксация, раскопки и кабинетно-лабораторными методами – реставрация, моделирование, реконструкция событий и процессов. К массовым категориям источников применяются статистико-комбинаторные методы исследования, методики моделирования, количественных и аналитических методов реконструкций. Лабораторно-аналитические исследования включают в себя типологию, классификацию полученных материалов, анализ и обобщение полученных данных, проведение лабораторных анализов (радиоуглеродный, керамический, палеозоологический, антропологический). Весь комплекс полученных материалов призван решить поставленные задачи проекта, выйти на новый уровень обобщений.

Методы исследования (на казахском) : Жобаны жүзеге асыруға бағытталған зерттеулер далалық және лабораториялық-камералдық жұмыстардың тең кешенін қамтиды. Уил–Қобда локалдық микроауданындағы археолого-этнографиялық зерттеулерге барлау, анықтау, тіркеу, қазба жұмыстары сияқты далалық әдістер және реставрация, модельдеу, тарихи-мәдени процестерді реконструкциялау сияқты кабинет-лабораториялық әдістер жатады. Массалық санаттағы дереккөздерге статистикалық-комбинаторлық әдістер, модельдеу тәсілдері, сандық және аналитикалық реконструкциялау әдістері қолданылады. Лабораториялық-аналитикалық зерттеулер типологияны, алынған материалдарды классификациялауды, талдау мен қорытуды, сондай-ақ радиокөміртекті, керамикалық, палеозоологиялық және антропологиялық сараптамаларды қамтиды. Алынған материалдар кешені жоба мақсаттарын жүзеге асыруға және жаңа ғылыми обобщениялар жасауға арналған.

Obtained results and novelty (in Russian) : Комплекс мероприятий направлен на локализацию и первичную документацию археологических памятников и объектов этнограф. времени. Разведочные работы позволили уточнить и выявить участки, обладающие сходными экологическими условиями с урочищем Бескопа, где располагается комплекс Абат-Байтак. Археологическая разведка включала визуальное обследование территории, сопоставление данных космических снимков и топографической карты на местности. Проведена первичная фиксация объектов с помощью GPS, составлена первичная документация. Среди памятников, расположенных вблизи комплекса, выделены могильники Байтак IX–XII и три блока раннемусульманских погребений у р. Ащы Уил. Проведены исследования и научное документирование кургана 2 могильника Булак I, кургана №1 могильника Булак II и курганов №1, 2 в урочище Жамансу. Курганный могильник Булак II состоит из детского некрополя и жертвенного комплекса с зольником. Курганы Жамансу относятся XIV веку и, вероятнее всего, связаны с переселенческой политикой монгольских ханов. Выявлены и обследованы поселенческие комплексы Булак (порядка 150 га) и Байтак (более 200 га), содержащие выходы золы, керамики и обломков металлических изделий. Зафиксированы монументальные объекты погребально-поминального характера (кулпытас) XIX – начала XX века, содержащие изображения тамг. Выделены 6 типов знаков и 21 подтип, определено их сочетание с поминально-погребальными сооружениями и расположение групп в границах комплекса.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Іс-шаралар кешені археологиялық ескерткіштер мен этнографиялық кезеңге жататын объектілерді локализациялау және бастапқы құжаттандыруға бағытталды. Барлау жұмыстары Абат-Байтақ кешені орналасқан Бесқопа өңірімен ұқсас экологиялық жағдайлары бар учаскелерді нақтылап, анықтауға мүмкіндік берді. Археологиялық барлау аумақты визуалды зерттеуді, ғарыштық түсірілімдер мен топографиялық картаның мәліметтерін салыстыруды қамтыды. Объектілер GPS арқылы бастапқы тіркеліп, алғашқы құжаттама жасалды. Кешен маңында Байтак IX–XII қорымдары және Ащы Уил өзені бойында үш ертемұсылмандық жерлеу блогы анықталды. Бұлақ I қорымының 2-қорғаны, Бұлақ II қорымының №1 қорғаны және Жамансу өңіріндегі №1, №2 қорғандар зерттеліп, ғылыми құжаттандырылды. Бұлақ II қорымы балалар некрополі мен зольнигі бар жертөле-жоралғылық кешеннен тұрады. Жамансу қорғандары XIV ғасырға жатады және, ықтимал, моңғол хандарының қоныс аударту саясатының нәтижесі. Площадь көлемі шамамен 150 га болатын Бұлақ және 200 га-дан астам Байтак поселенческий кешендері анықталып, зерттелді; оларда күл, керамика және металл бұйымдарының сынықтары тіркелді. XIX – ХХ ғасырдың басына жататын, таңба бейнеленген погребально-поминальный сипаттағы монументалды объектілер (кулпытас) анықталды. Барлығы 6 таңба типі және 21 подтип бөлінді, олардың поминально-погребальные құрылыстармен байланысы және кешен шегіндегі топтардың орналасуы айқындалды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : На данный момент, исследовательские работы научной группы оказали влияние на оживление работы областного и районного управления культуры. Мавзолей Абат Байтак, являющийся брендом Актюбинской области, после повышенного внимания к нему в период реставрации – в 2004-2005 гг., сегодня незаслуженно забыт. Руководитель проекта принял участие в заседаниях комиссий, направленных на развитие туризма вокруг культового мавзолея и привлечения инвесторов. Изучение материалов периода Улуса Джучи имеет важнейшее пропагандистское значение, так как Главой государства К.К. Токаевым четко обозначены идеологические ориентиры – среди которых наследие Улуса Джучи, является важнейшим.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Қазіргі таңда ғылыми топ жүргізген зерттеу жұмыстары облыстық және аудандық мәдениет басқармаларының белсенділігінің артуына ықпал етті. Абат–Байтақ мазары 2004–2005 жылдардағы реставрациядан кейін назардан тыс қалған болатын; жобаның қазіргі нәтижелері оның тарихи-мәдени маңызын қайта көтерді. Жоба жетекшісі мазар аумағында туризмді дамыту және инвестор тарту мәселелері қаралған комиссия отырыстарына қатысты. Жошы Ұлысы дәуіріне қатысты материалдарды зерттеу – мемлекет басшысы Қ.К. Тоқаев атап көрсеткен ұлттық идеологиялық бағыттардың бірі.

Level of implementation (in Russian) : Реализованы все задачи календарного плана первого года работ по проекту. Получены новые материалы по погребальным сооружениям и поселенческим комплексам Уило-Кобдинского района. Получены археологические материалы, коллекции палеозоологических, антропологических материалов, отобраны образцы для получения датировок по 14 С. Подготовлены рукописи двух статей для публикации в журналах, рекомендованных КОКСНВО и Scopus.

Level of implementation (in Kazakh) : Жобаның бірінші жылындағы күнтізбелік жоспардың барлық міндеттері орындалды. Уил–Қобда ауданындағы жерлеу құрылыстары мен қоныстық кешендерге қатысты жаңа материалдар алынды. Археологиялық, палеозоологиялық, антропологиялық коллекциялар жиналды, ^14C даталауға арналған үлгілер іріктелді. ҚР ҒЖБМ СҚК және Scopus журналдарына ұсынылатын екі ғылыми мақаланың қолжазбалары дайындалды.

Efficiency (in Russian) : В течение первого года работ получены результаты, расширяющие базу данных по археологии и этнографии Уило-Кобдинского локального микрорайона. Исследования погребальных памятников, позволяют проследить генезис погребально-культовых сооружений региона, и внести новый вклад в изучение поминально-погребальной традиции. Собраны и отобраны материалы для проведения лабораторных исследований. Исследования жилищно-производственных комплексов, а также анализ антропологических, палеозоологических и керамических материалов позволяют получить новые данные по культуре, хозяйству средневекового населения региона. Вектор исследований связан с этнографическим изучением как мавзолея Абат-Байтак, так и комплексным археолого-этнографическим изучением памятников его окрестностей в пределах Уило-Кобдинского локального микрорайона. Для выяснения родоплеменной дифференциации и внутригрупповых взаимодействий зафиксированы знаки типа тамга, изображенные на кулпытасах и надгробных камнях. Выделены наиболее ранние изображения знаков начала XIX в., типы и подтипы знаков второй половины XIX – начала XX в. Стоит отметить, что изучение памятников мемориально-культовой архитектуры казахского народа в этнографической плоскости ранее акцентировалось на более южных (пустынных) районах Актюбинской области (Байганинском, Иргизском). Реализация проекта способствует восполнению имеющегося территориального пробела в изучении региона.

Efficiency (in Kazakh) : Жұмыстың бірінші жылы ішінде Уил–Қобда локалдық микроауданының археологиясы мен этнографиясы бойынша дерекқорды кеңейтетін нәтижелер алынды. Погребелік ескерткіштерді зерттеу өңірдегі жерлеу-культтік құрылыстардың генезисін бақылауға және поминально-погребальная дәстүрді зерделеуге жаңа үлес қосуға мүмкіндік береді. Лабораториялық зерттеулер жүргізу үшін материалдар жиналып, іріктелді. Тұрмыстық-өндірістік кешендерді зерттеу, сондай-ақ антропологиялық, палеозоологиялық және керамикалық материалдарды талдау өңірдің ортағасырлық халқының мәдениеті мен шаруашылығы жөнінде жаңа деректер алуға мүмкіндік береді. Зерттеу бағыты Абат-Байтақ мавзолейін және оның айналасындағы ескерткіштерді Уил–Қобда локалдық микроауданы шегінде кешенді археолого-этнографиялық тұрғыдан зерттеумен байланысты. Рулық-тайпалық дифференциация мен топішілік өзара байланыстарды анықтау үшін кулпытас және құлпытастардағы таңба түріндегі белгілер тіркелді. XIX ғасырдың басындағы ең ерте таңба бейнелері, сондай-ақ XIX ғасырдың екінші жартысы – ХХ ғасырдың басындағы таңба типтері мен подтиптері анықталды. Айта кету керек, қазақ халқының мемориалды-культтік архитектура ескерткіштерін этнографиялық тұрғыда зерттеу бұған дейін негізінен Ақтөбе облысының оңтүстік (шөлейт) аудандарында — Байғанин, Ырғыз өңірлерінде шоғырланған болатын. Жобаның жүзеге асырылуы өңірді зерттеудегі бар территориалдық олқылықты толтыруға ықпал етеді.

Field of application (in Russian) : Реализация данного проекта, несомненно, оказывает положительное влияние на социально – экономическое развитие, региона, так и в целом нашей страны. В период проведения полевых исследований, к раскопочным работам в качестве рабочих привлекаются местное население, студенты местных университетов, что позволило создать временные рабочие места. Постоянно в период проведения археологических работ исследуемые памятники являются объектами посещения туристических групп, школьных коллективов, что играет немаловажную роль в деле пропаганды историко-культурного наследия страны. Результаты исследовании, широко освещаемые через средства массовой информации, публикуемые в научной печати, играют важную роль в формировании исторического самосознания, укрепления казахстанского патриотизма.

Field of application (in Kazakh) : Жобаны жүзеге асыру өңірдің ғана емес, жалпы елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына оң ықпал етеді. Далалық маусым кезінде қазба жұмыстарына жергілікті халық пен студенттер тартылып, уақытша жұмыс орындары құрылды. Археологиялық нысандар туристік топтар мен мектеп оқушылары үшін үнемі баруға болатын объектілер болып табылады, бұл тарихи-мәдени мұраны насихаттауда үлкен рөл атқарады. Жобаның нәтижелері бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланып, ғылыми басылымдарда жарық көріп, тарихи сананы қалыптастыруға және қазақстандық отаншылдықты нығайтуға ықпал етеді.