The object of research, development or design (in Russian) : Реки равнинной и мелкосопочной территории Казахстана

The object of research, development or design (in Kazakh) : Қазақстанның жазық және ұсақ шоқылы аймақтарындағы өзендері

Aim of work (in Russian) : Разработать комплексную систему оценки рисков при наводнениях, паводках и половодий в равнинной и мелкосопочной территории Казахстана и разработать практические рекомендации по предотвращению и минимизации негативных последствий.

Aim of work (in Kazakh) : Қазақстанның жазық және ұсақ шоқылы аймақтарында су басу, су тасқыны және су тасулардың қаупін бағалаудың кешенді жүйесін әзірлеу және жағымсыз салдардың алдын-алу және азайту бойынша тәжірибелік ұсыныстар әзірлеу.

Методы исследования (на русском) : Системный и сравнительно-географический анализ, статистическая обработка многолетних рядов наблюдений, математическое моделирование экстремальных гидрологических процессов с применением машинного обучения.

Методы исследования (на казахском) : Жүйелі және салыстырмалы-географиялық талдау, көпжылдық бақылау қатарларын статистикалық өңдеу, экстремалды гидрологиялық үдерістерді машиналық оқыту әдістерін қолдана отырып математикалық модельдеу.

Obtained results and novelty (in Russian) : В ходе выполнения работы собрана и проанализирована база данных по наводнениям, паводкам и половодьям различного генезиса на равнинной и мелкосопочной территории Казахстана, выполнено статистическое и сравнительное исследование гидрологических характеристик и тенденций их изменения под влиянием климата. Проведено моделирование суточного речного стока для шести репрезентативных рек Жайык-Каспийского бассейна с применением восьми алгоритмов машинного обучения. Впервые предложена и реализована комплексная научно-прикладная система оценки рисков наводнений для равнинной и мелкосопочной территории Казахстана, сочетающая современные методы гидрологического моделирования на базе ансамблевых алгоритмов МО, ГИС-картографирование, данные ДЗЗ и элементы ИИ.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Жұмыс барысында Қазақстанның жазық және ұсақ шоқылы аумақтарындағы әртүрлі генезистегі су басулар, тасқындар мен су тасуы бойынша деректер базасы жиналып, талданды. Гидрологиялық сипаттамалар мен олардың климаттық өзгерістер әсерінен өзгеру үрдістеріне статистикалық және салыстырмалы зерттеу жүргізілді. Жайық-Каспий бассейніндегі алты репрезентативті өзен үшін сегіз машиналық оқыту алгоритмін қолдана отырып тәуліктік өзен ағындысын модельдеу орындалды. Қазақстанның тегіс және ұсақ шоқылы аумақтарына арналған су басу тәуекелдерін бағалаудың кешенді ғылыми-қолданбалы жүйесі алғаш рет ұсынылып, іске асырылды. Жүйе гидрологиялық модельдеудің заманауи әдістерін, ансамбльдік машиналық оқыту алгоритмдерін, ГАЖ-картографиялауды, Жерді қашықтан зондтау деректерін және жасанды интеллект элементтерін біріктіреді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : В результате исследования проведён комплексный анализ, выделены ключевые конструктивные показатели, характеризующие природу и структуру наводнений. Разработана методология определения основных гидрологических характеристик по наводнениям, половодьям и паводкам на равнинных водотоках Казахстана. Эти параметры определяют масштаб воздействия, пространственное распределение риска и степень чувствительности территорий к разрушительным последствиям паводков. Полученные результаты формируют концептуальные и теоретические основы возникновения наводнений, паводков и половодий. Технико-экономические показатели отражают влияние наводнений на экономику и инфраструктуру: изменения макроэкономических индикаторов, снижение инвестиционной активности предприятий, прямые и косвенные потери инфраструктуры, жилищного фонда и сельского хозяйства. Эти показатели формируют основание для оценки рисков и разработки экономически обоснованных мер по снижению последствий наводнений.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Зерттеу нәтижесінде кешенді талдау жүргізілді, су тасқынының табиғаты мен құрылымын сипаттайтын негізгі құрылымдық көрсеткіштер анықталды. Қазақстанның жазық су ағындарындағы су тасқыны, су тасуы және су басуы бойынша негізгі гидрологиялық сипаттамаларды айқындау әдістемесі әзірленді. Бұл сипаттамалар әсер ету ауқымын, тәуекелдің кеңістіктік таралуын және аумақтардың су тасқынының жойқын әсеріне сезімталдық дәрежесін анықтайды. Алынған нәтижелер су тасқыны, су тасуы және су басуы пайда болуының тұжырымдамалық және теориялық негіздерін қалыптастырады. Техникалық-экономикалық көрсеткіштер су тасқынының экономика мен инфрақұрылымға әсерін көрсетеді: макроэкономикалық индикаторлардың өзгеруі, кәсіпорындардың инвестициялық белсенділігінің төмендеуі, инфрақұрылымның, тұрғын үй қорының және ауыл шаруашылығының тікелей және жанама шығындары. Бұл көрсеткіштер тәуекелдерді бағалауға және су тасқынының салдарын азайту үшін экономикалық негізделген шараларды әзірлеуге негіз болады.

Level of implementation (in Russian) : По итогам выполненных исследований опубликованы 2 научные статьи в рецензируемых изданиях, индексируемых в базе Scopus и имеющих процентиль не ниже 50, а также одна статья в рецензируемом издании, рекомендованном КОКСНВО.

Level of implementation (in Kazakh) : Жүргізілген зерттеулердің қорытындылары бойынша Scopus деректер базасында индекстелетін және процентилі 50-ден төмен емес рецензияланатын басылымдарда екі ғылыми мақала, сондай-ақ ҒЖБСҚК ұсынған рецензияланатын басылымда бір мақала жарық көрді

Efficiency (in Russian) : Эффективность проекта заключается в снижении риска наводнений и связанных с ними социально-экономических потерь за счёт анализа уязвимости территорий и прогнозирования опасных гидрологических процессов. Реализация мероприятий позволяет уменьшить масштаб возможного ущерба, повысить защищённость населения и устойчивость инфраструктуры, а также обеспечить экономию бюджетных средств благодаря предотвращению прямых и косвенных убытков. Совокупный эффект подтверждает целесообразность проекта и его вклад в долгосрочную безопасность и устойчивое развитие региона.

Efficiency (in Kazakh) : Жобаның тиімділігі аумақтардың осалдығын талдау және қауіпті гидрологиялық процестерді болжау арқылы су тасқыны қаупін және онымен байланысты әлеуметтік-экономикалық шығындарды азайту болып табылады. Іс-шараларды іске асыру ықтимал залалдың ауқымын азайтуға, халықтың қорғалуын және инфрақұрылымның тұрақтылығын арттыруға, сондай-ақ тікелей және жанама шығындардың алдын алу арқасында бюджет қаражатын үнемдеуді қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Жиынтық әсер жобаның орындылығын және оның аймақтың ұзақ мерзімді қауіпсіздігі мен тұрақты дамуына қосқан үлесін растайды.

Field of application (in Russian) : Государственные органы (гидрометеослужбы, комитеты по ЧС), водохозяйственные и природоохранные организации, проектные институты при планировании защитных гидротехнических сооружений, региональное планирование землепользования и разработки программ адаптации к изменениям климата.

Field of application (in Kazakh) : Мемлекеттік органдар (гидрометеорологиялық қызметтер, ТЖ комитеттері), су шаруашылығы және табиғатты қорғау ұйымдары, қорғайтын гидротехникалық нысандарды жобалау, жер пайдалануды өңірлік жоспарлау және климаттың өзгерісіне бейімделу бойынша бағдарламаларды әзірлеу барысындағы жобалық институттар.