The object of research, development or design (in Russian) : Яблoня Недзвецкoгo (Malus niedzwetzkyana) и яблoня Cивеpca (Malus siversii)

The object of research, development or design (in Kazakh) : Недзвецкий алмасы және Сиверс алмасы

Aim of work (in Russian) : Целью иccледoвaния являетcя coздaние in vitro кoллекции иcчезающих видoв яблoни Недзвецкoгo и яблoни Cивеpca уcтoйчивых к бoлезням для coхpaнения биopaзнooбpaзия.

Aim of work (in Kazakh) : Зерттеудің мақсаты – жойылып бара жатқан Недзвецкий және Сиверс алмаларының ауруларға төзімді түрлерінің in vitro коллекциясын құру арқылы биологиялық әртүрлілікті сақтау.

Методы исследования (на русском) : Методология включала полевой поиск и сбор природных и интродуцированных популяций Malus sieversii и Malus niedzwetzkyana с фиксацией GPS-координат и характеристик местообитаний, отбором листьев и побегов. В лаборатории проведена оптимизация CTAB-протокола, выделение ДНК в трёх повторностях и оценка её качества. На основе полученных данных сформирован ДНК-банк из 534 образцов для последующего SNP-генотипирования.

Методы исследования (на казахском) : Әдістеме табиғи және интродуцирленген Malus sieversii мен Malus niedzwetzkyana популяцияларын далалық зерттеу арқылы іздеу және жинауды, GPS-координаттарды тіркеуді және мекендеу ортасының сипаттамаларын анықтауды қамтыды, сондай-ақ жапырақтар мен жас өркендерді іріктеу жүргізілді. Зертхана жағдайында CTAB-протоколы оңтайландырылып, ДНҚ үш қайталауда бөлініп, оның сапасы бағаланды. Алынған деректер негізінде кейінгі SNP-генотиптеуге арналған 534 үлгіден тұратын ДНҚ банкі құрылды.

Obtained results and novelty (in Russian) : В ходе исследования проведён анализ природных и интродуцированных популяций Malus sieversii и Malus niedzwetzkyana в трёх регионах Казахстана. Обследовано 17 популяций (13 диких и 4 интродуцированных), идентифицировано 178 деревьев, собран растительный материал, зафиксированы GPS-координаты и условия местообитаний. В лаборатории оптимизирован протокол CTAB-экстракции, позволяющий получать высококачественную ДНК; выделены препараты из всех образцов в трёх повторностях, после чего сформирован ДНК-банк из 534 пробирок. Новизна работы состоит в создании первой крупной коллекции образцов диких и интродуцированных яблонь и стандартизации протокола выделения ДНК, что обеспечивает основу для SNP-генотипирования, изучения устойчивости к заболеваниям и разработки стратегий сохранения эндемичных видов.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Зерттеу барысында Қазақстанның үш өңіріндегі Malus sieversii және Malus niedzwetzkyana түрлерінің табиғи және интродуцирленген популяциялары талданды. Барлығы 17 популяция (13 табиғи және 4 интродуцирленген) зерттеліп, 178 дара ағаш анықталды, өсімдік материалы жиналып, GPS-координаттар мен мекен ету жағдайлары тіркелді. Зертханада CTAB әдісі оңтайландырылып, барлық үлгілерден жоғары сапалы ДНҚ үш қайталауда бөлініп алынып, нәтижесінде 534 пробиркадан тұратын ДНҚ банкі құрылды. Жұмыстың жаңалығы – жабайы және интродуцирленген алма популяцияларынан алғашқы ірі коллекцияның қалыптасуы және ДНҚ бөліп алу протоколының стандартталуы, бұл SNP-генотиптеу, ауруларға төзімділікті зерттеу және эндемик түрлерді сақтау стратегияларын әзірлеу үшін маңызды негіз болып табылады.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Основные конструктивные и технико-экономические показатели включают результаты полевого и лабораторного этапов. Всего исследовано 17 популяций Malus sieversii и Malus niedzwetzkyana, из которых 13 являются природными популяциями, расположенными на территориях ГНПП «Жонгар-Алатау» и ГНПП «Тарбагатай», и 4 представляют собой интродуцированные популяции Астаны. Обследовано 178 отдельных деревьев, с каждого из которых собран растительный материал для анализа. В лабораторных условиях проведено выделение ДНК в трёх повторностях, что обеспечило формирование ДНК-банка из 534 пробирок. Процент успешного выделения ДНК составил 100%, что подтверждает эффективность оптимизированного CTAB-протокола, основанного на двухэтапном лизисе, использовании PVP, β-меркаптоэтанола и многоступенчатой органической очистки. Полевые исследования охватили высотный диапазон от 830 до 1500 метров в восточной части Алматинской области и равнинные участки Акмолинской области. В результате создана методическая и материальная основа для последующего проведения SNP-генотипирования редких видов дикой яблони.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Негізгі конструктивтік және техника-экономикалық көрсеткіштерге далалық және зертханалық кезеңдердің нәтижелері кіреді. Барлығы Malus sieversii және Malus niedzwetzkyana түрлерінің 17 популяциясы зерттелді: олардың 13-і – Жоңғар-Алатауы және Тарбағатай мемлекеттік ұлттық табиғи парктерінің аумағында орналасқан табиғи популяциялар, ал 4-еуі – Астана қаласындағы интродуцирленген популяциялар. Барлығы 178 дара ағаш зерттеліп, әрқайсысынан талдауға арналған өсімдік материалы жиналды. Зертханада ДНҚ үш қайталауда бөлініп алынып, нәтижесінде 534 пробиркадан тұратын ДНҚ банкі қалыптастырылды. ДНҚ бөліп алудың табыстылық деңгейі 100 пайызды құрап, екі сатылы лизиске, PVP пен β-меркаптоэтанол қолдануға және көпсатылы органикалық тазартуға негізделген оңтайландырылған CTAB-протоколының тиімділігін көрсетті. Далалық зерттеулер 830–1500 метр биіктік диапазонын қамтыған шығыс Алматы облысының аумағында және Астана маңындағы жазық аймақтарда жүргізілді. Жұмыс нәтижесінде жабайы алма түрлерін SNP-генотиптеуге қажетті әдістемелік және материалдық база құрылды.

Level of implementation (in Russian) : Степень внедрения результатов на данном этапе отсутствует, поскольку проект находится на первом году реализации, и согласно календарному плану внедренческие мероприятия в текущем периоде не предусмотрены.

Level of implementation (in Kazakh) : әтижелерді енгізу деңгейі бұл кезеңде жүзеге асырылған жоқ, себебі жоба іске асырудың алғашқы жылында тұр және күнтізбелік жоспарға сәйкес осы кезеңде енгізу шаралары қарастырылмаған.

Efficiency (in Russian) : Эффективность выполненной работы подтверждается достижением всех ключевых показателей и получением высококачественного материала, необходимого для проведения SNP-генотипирования. Полевые исследования обеспечили охват широкого спектра природных и интродуцированных популяций дикой яблони, что гарантирует репрезентативность выборки и надёжность дальнейших генетических анализов. Оптимизированный протокол выделения ДНК показал высокую стабильность: все образцы дали качественные, пригодные для анализа ДНК-препараты, что позволило сформировать полный ДНК-банк без потери материала. Полученные 534 образца создают прочную основу для оценки генетической устойчивости, изучения популяционной структуры и разработки научно обоснованных рекомендаций для сохранения и селекции ценных эндемичных видов. Высокая воспроизводимость методик и практическая применимость результатов подтверждают эффективность выполненных работ.

Efficiency (in Kazakh) : Жүргізілген жұмыстың тиімділігі негізгі көрсеткіштердің толық орындалуымен және SNP-генотиптеуге қажетті жоғары сапалы материалдың алынуымен дәлелденеді. Далалық зерттеулер жабайы алманың табиғи және интродуцирленген популяцияларын кең ауқымда қамтып, алынған деректердің репрезентативтілігі мен кейінгі генетикалық талдаулардың сенімділігін қамтамасыз етті. ДНҚ бөліп алудың оңтайландырылған CTAB-протоколы жоғары тұрақтылық көрсетіп, барлық үлгілерден сапалы және талдауға жарамды ДНҚ алынуына мүмкіндік берді. Нәтижесінде 534 үлгіден тұратын толыққанды ДНҚ банкі қалыптастырылып, түрлердің генетикалық тұрақтылығын бағалау, популяциялық құрылымын зерттеу және құнды эндемик түрлерді сақтау мен селекциялау бойынша ғылыми негізделген шешімдер қабылдауға беріктік негіз қалады. Әдістердің жоғары қайталанғыштығы мен нәтижелердің практикалық қолданылымы атқарылған жұмыстың тиімділігін айқын көрсетеді.

Field of application (in Russian) : Результаты могут применяться в сферах биологической консервации, селекции растений и агротехнологий. Ключевыми пользователями являются научно-исследовательские учреждения, работающие в области генетики растений и сохранения биоразнообразия, а также сельскохозяйственные организации, заинтересованные в создании устойчивых к заболеваниям сортов. Кроме того, государственные и негосударственные структуры, занимающиеся охраной редких видов и восстановлением экосистем, могут использовать полученные данные для разработки программ по защите и сохранению ценных растений.

Field of application (in Kazakh) : Нәтижелер биологиялық консервация, өсімдік селекциясы және агротехнологиялар салаларында қолданылуы мүмкін. Негізгі пайдаланушыларға өсімдік генетикасы мен биоәртүрлілікті сақтау бағытында жұмыс істейтін ғылыми-зерттеу ұйымдары, сондай-ақ ауруларға төзімді сорттарды әзірлеуге мүдделі ауыл шаруашылығы құрылымдары жатады. Сонымен қатар сирек түрлерді қорғау және экожүйелерді қалпына келтірумен айналысатын мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдар алынған деректерді құнды өсімдіктерді сақтау бағдарламаларын әзірлеу үшін пайдалана алады.