The object of research, development or design (in Russian) : яблоня, груша

The object of research, development or design (in Kazakh) : алма, алмұрт

Aim of work (in Russian) : Цель работы: выявить новые транскрипты, вариации метилирования ДНК и функциональные генетические связи, формирующие устойчивость к стрессовым факторам, у плодовых культур, включая яблоню и грушу.

Aim of work (in Kazakh) : Жұмыстың мақсаты: жеміс дақылдарында, соның ішінде алма мен алмұртта стресс факторларына төзімділікті қалыптастыратын жаңа транскриптерді, ДНҚ метилденуінің вариацияларын және функционалдық генетикалық байланыстарды анықтау.

Методы исследования (на русском) : Методы исследования: базовые методы молекулярной биологии; транскриптомный анализ, биоинформатический анализ.

Методы исследования (на казахском) : Зерттеу әдістері: молекулалық биологияның базалық әдістері; транскриптомдық талдау; биоинформатикалық талдау

Obtained results and novelty (in Russian) : Проведённый анализ выявил чёткие региональные различия в транскриптомных реакциях обеих культур: в Алматинской области у яблони и груши доминировала высокая экспрессия генов фотосинтеза, первичного метаболизма и общих ростовых процессов, тогда как в Жетысуйской области преобладал выраженный стрессовый профиль с активацией генов теплового шока, ABA-сигналинга, водного дефицита, антиоксидантной защиты и устьичного контроля. При биотическом стрессе оба вида демонстрировали активацию консервативных иммунных каскадов. Однако межвидовые различия сохранялись: яблоня проявляла преимущественно метаболически ориентированную стратегию, усиливая фенилпропаноидный и флавоноидный метаболизм, а груша демонстрировала более жёсткий стресс-ориентированный ответ с усилением ROS-сигналинга, программируемой клеточной смерти и лигнификации. Таким образом, региональный фактор определяет силу и направленность стрессовых реакций у обеих культур, тогда как видовые особенности формируют различия в доминирующих молекулярных стратегиях адаптации.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Жүргізілген талдау екі дақылдың транскриптомдық жауаптарында айқын өңірлік ерекшеліктердің бар екенін көрсетті: Алматы облысында алма мен алмұртта фотосинтезге, бастапқы метаболизмге және жалпы өсу процестеріне қатысатын гендердің жоғары экспрессиясы басым болды. Ал Жетісу облысында керісінше, айқын стресс-профиль байқалып, жылу шогы гендерінің, АВA-сигналингінің, су тапшылығына жауап беретін жолдардың, антиоксиданттық қорғаныс пен устьицалық реттелудің белсенуі анықталды. Биотикалық стресс жағдайында екі түр де иммунитеттің консервативті каскадтарын белсендіретіні байқалды. Алайда, межвидтік айырмашылықтар сақталды: алма фенилпропаноидтық және флавоноидтық метаболизмді күшейту арқылы метаболизмге бағдарланған стратегияны жүзеге асырса, алмұрт реактивті оттегі түрлерінің сигналингін, бағдарламаланған жасушалық өлімді, лигнификацияны күшейте отырып, анағұрлым қатаң стресс-бағдарлы жауап танытты. Осылайша, өңірлік фактор екі дақылдағы стресс реакцияларының қарқындылығы мен бағытын айқындаса, түрге тән ерекшеліктер олардың басым молекулалық бейімделу стратегияларындағы айырмашылықтарды қалыптастырады.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Основные конструктивные и технико-экономические показатели: полученные данные позволили выявить регионально-специфичные молекулярные профили: в Алматинской области преобладали гены фотосинтеза и первичного метаболизма, тогда как в Жетысуйской области доминировали стресс-индуцированные пути теплового шока, ABA-сигналинга, водного дефицита и антиоксидантной защиты. Результаты обладают высокой научно-практической значимостью и могут служить базой для разработки селекционных маркеров устойчивости и повышения адаптивного потенциала плодовых культур в условиях резко континентального климата.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Негізгі жобалық және техникалық-экономикалық көрсеткіштер: алынған деректер өңірге тән молекулалық профильдерді анықтауға мүмкіндік берді: Алматы облысында фотосинтезге және бастапқы метаболизмге қатысатын гендер басымдық танытса, Жетісу облысында жылу соққысы, АВА-сигналингі, су тапшылығы және антиоксиданттық қорғаныс сияқты стресс-индуцирленген жолдар доминантты болды. Зерттеу нәтижелері жоғары ғылыми-практикалық маңызға ие және олар жеміс дақылдарының күрт континенттік климат жағдайларына бейімділігін арттыруға, сондай-ақ тұрақтылыққа бағытталған селекциялық маркерлерді әзірлеудің негізін қалауға қызмет ете алады.

Level of implementation (in Russian) : Полученные молекулярные профили обладают высокой перспективностью для последующего применения в разработке селекционных маркеров устойчивости и формировании адаптивных программ выращивания плодовых культур в различных климатических условиях.

Level of implementation (in Kazakh) : Алынған молекулалық профильдер тұрақтылыққа бағытталған селекциялық маркерлерді әзірлеуде және әртүрлі климаттық жағдайларда жеміс дақылдарын өсірудің адаптивті бағдарламаларын қалыптастыруда қолдануға жоғары перспективалық мүмкіндікке ие.

Efficiency (in Russian) : Проведённый анализ эффективно выявил ключевые региональные различия в транскриптомных реакциях яблони и груши, что позволило определить доминирующие стрессовые и метаболические стратегии в разных климатических условиях. Полученные данные создают научно обоснованную основу для разработки адаптивных селекционных подходов и повышения устойчивости плодовых культур в условиях регионально специфичных стрессов.

Efficiency (in Kazakh) : Жүргізілген талдау алма мен алмұрттың транскриптомдық реакцияларындағы негізгі өңірлік айырмашылықтарды тиімді анықтап, әртүрлі климаттық жағдайларда басым стресс және метаболизмдік стратегияларды айқындауға мүмкіндік берді. Алынған деректер аймаққа тән стресс факторлары жағдайында жеміс дақылдарының төзімділігін арттыруға және адаптивті селекциялық тәсілдерді дамытуға ғылыми негіз қалыптастырады.

Field of application (in Russian) : генетика растений, геномика, фитопатология, селекция.

Field of application (in Kazakh) : өсімдіктер генетикасы, геномика, фитопатология, селекция.