The object of research, development or design (in Russian) : Объектом исследования являются лошади казахской породы типа жабе (ожеребившиеся кобылы, кобылы в половой охоте, жеребые кобылы), как донор-продуцент гонадотропного сырья, овцы – как объект испытаний полученного гонадотропного препарата и куры несушки- как объект испытаний полученной кормовой гормональной протеиновой добавки из отходов производства гонадотропного препарата. Материалами исследования являются гонадотропное сырье – кровь, полученная от жеребых кобыл доноров-продуцентов сроками 50, 60, 70, 80 дней жеребости от пород лощадей типа жабе южно-казахстанской популяции, разводимых в производственном кооперативе «Карасай Батыр -2» Сайрамского района, крестьянском хозяйстве «Еңбекшіл» Ордабасинского района и крестьянском хозяйстве «Султанбай ата» района Сауран Туркестанской области, полученные сыворотки жеребых кобыл, препарат СЖК (сыворотка жеребых кобыл) и ГСЖК (сухая сыворотка жеребых кобыл), балластные остатки – отходы образующиеся от производства СЖК, гормональные протеиновые кормовые добавки для разработки безотходной технологии переработки гонадотропного сырья жеребых кобыл-продуцентов.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу нысаны ретінде қазақ жылқысы тұқымының жабы типі (туған биелер, жыныстық күйдегі биелер, буаз биелер) гонадотропты шикізаттың донор-продуценті; қойлар — алынған гонадотропты препаратты сынақтан өткізу нысаны және тауықтар — гонадотропты препарат өндіру қалдықтарынан алынған гормоналды-протеинді жемдік қоспаны сынақтан өткізу нысаны. Зерттеу материалдары - гонадотропты шикізат Түркістан облысы, Сайрам ауданының «Қарасай Батыр-2» өндірістік кооперативінде, Ордабасы ауданының «Еңбекші» шаруа қожалығында және Сауран ауданындағы «Сұлтанбай ата» шаруа қожалығында өсірілетін қазақ жылқысы тұқымының жабы типінің 50, 60, 70, 80 күндік буаз биелердің қаны, алынған буаз биелердің сарысуы, препарат ББҚС (буаз бие қан сарысуы) және ГББҚС (буаз биенің құрғақ қан сарысуы), ББҚС өндірісінен кейінгі балластты қалдықтар, буаз бие-продуценттердің гонадотропты шикізатын қалдықсыз өңдеу технологиясын жасау үшін гормоналды-протеинді азықтық қоспа.

Aim of work (in Russian) : Разработка безотходной технологии переработки гонадотропного сырья жерёбых кобыл с получением первичного продукта – СЖК с усовершенствованием технологического процесса заготовки, приготовления, консервации, хранения готовой продукции и получение гормонально-протеиновой добавки, продукта вторичной переработки из отходов – балластных остатков для использования в интенсивном животноводстве.

Aim of work (in Kazakh) : Дайын өнімді дайындау, дайындау, консервациялау, сақтау технологиялық процесін жетілдіре отырып, бастапқы өнім – ББҚС ала отырып, құлын биелерінің гонадотропты шикізатын қайта өңдеудің қалдықсыз технологиясын әзірлеу және қарқынды мал шаруашылығында пайдалану үшін гормоналды-ақуыз қоспасын, қалдықтардан қайта өңделген өнімді – балласт қалдықтарын алу.

Методы исследования (на русском) : Формирование донорского стада кобыл осуществлено в соответствии с требованиями Инструкции по бонитировке лощадей продуктивного направления. Содержание ФСГ и ЛГ в крови в холостой период у кобыл определяли методом ИФА. Отбор кобыл в качестве продуцентов проводили по разработанным принципам и критериям половой охоты до 10 дней и с продолжительностью охоты не более 5 дней. Жеребость кобыл определяли традиционным методом и ИФА методом с определением уровня содержания ФСГ и ЛГ. Сбор гонадотропного сырья проводили в соответствии Европейскому стандарту безопасности здоровья жерёбых кобыл. Выделение плазмы из крови жеребых кобыл и сыворотки проводили с использованием традиционной технологии и их усовершенствованиям. Гормональная активность и безвредность СЖК определяли по «ГОСТ 23275-78 Сыворотка крови жеребых кобыл. Технические условия». Консервацию СЖК проводили натуральными органическими и антибактериальными компонентами. Применение различных доз СЖК для овец проводили согласно общепринятому методу применения. Переработка балластных остатков на ГПД (гормонально-протеиновая кормовая добавка) проводили методами варка-сушка-измельчение; сублимационная сушка и распылительная термическая сушка с определением органолептических показателей, питательности и гормональной активности. Оптимальной дозой и технология применения ГПД для кур-несушек устанавливали на основе учета интенсивности их яйценоскости. Полученные цифровые данные были обработаны биометрическим методом.

Методы исследования (на казахском) : Донор биелердің тобы өнімді бағыттағы жылқыларды бонитировкалау Нұсқаулығының талаптарына сай жасақталды. Биелердің бойдақ кезеңінде қан құрамындағы ФЫГ және ЛГ мөлшері ИФА әдісімен анықталды. Биелерді продуцент ретінде іріктеу олардың күйге келуі 10 күнге дейінгі және оның ұзақтығы 5 күннен аспайтын әзірленген принциптер мен критерийлер арқылы таңдалды. Биелердің буаздығы дәстүрлі және ИФА әдісімен ФЫГ мен ЛГ мөлшері анықталды. Гонадотропты шикізат алу Еуропалық буаз бие денсаулығының қауіпсіздігі стандартының талаптарына сәйкес жүргізілді. Буаз бие қанынан плазманы және сарысуды бөліп алу дәстүрлі технологиялармен және оларды жетілдіру тәсілдерімен орындалды. Гормоналды белсенділік пен ББҚС қауіпсіздігі «ГОСТ 23275-78 Буаз биелердің қанының сарысуы. Техникалық шарттар» әдістемесіне сәйкес анықталды. ББҚС консервациялауда табиғи органикалық және антибактериялдық компоненттер қолданылды. ББҚС-ның әртүрлі дозаларын қойға қолдану жалпы қабылданған әдістеріне сай жүргізілді. Балластық қалдықтарды қайта өңдеу қайнату – құрғату – ұсақтау, сублимациялық құрғату, бүркіме термиялық құрғату әдістермен жүргізіліп, олардан алынған ГПАҚ-тың (гормоналды-протеиндік азықтық қоспа) органолептикалық көрсеткіштері, азықтық құнарлылығы, гормоналдық белсенділігі анықталды. Жұмыртқалайтын тауықтарға ГПАҚ-тың тиімді дозасы және қолдану технологиясы олардың жұмыртқалау қарқындылығын есепке ала отырып анықталды. Алынған сандық мәліметтер биометриялық әдіспен өңделді.

Obtained results and novelty (in Russian) : Сформированы в базовых хозяйствах – ПК «Карасай батыр-2», к/х «Еңбекшіл», к/х «Султанбай ата» 78 голов кобыл-продуцентов. С использованием разработанных принципов и критериев отбора доноров, обеспечивающие оптимизацию сроков сбора и эффективного получения гонадотропного сырья отобраны 48 голов кобыл. Диагностика жеребости кобыл традиционным и ИФА методами позволила сформировать 42 голов продуцентов. Переработано гонадотропное сырье в объеме 252 литра в гормональный препарат–СЖК и ГСЖК с усовершенствованием технологических процессов заготовки и приготовления получено 132,4 литра СЖК. Приготовлен биопрепарат СЖК в объеме 47,3 литра с активностью 210,7±6,9 м.е/мл. и разработана эффективная консервация с применением 5% хлорида натрия,15% пчелиного меда и антибиотиков. Из СЖК в количестве 85,1 литров, минуя процесс консервации методом сублимации получено ГСЖК 7,565 кг сухого порошка с гонадотропной активностью 395,6 ±13,4 м.е/г. Разработана оптимальная доза СЖК в дозе 1200 м.е./гол. в стимулировании половой охоты и оплодотворяемости овцематок. Разработан эффективный метод переработки балластных остатков на ГПД с ипользованием сублимации, где выход составил 80,1% со средней гормональной активностью 64,4 м.е/г. Всего получено ГПД в количестве 92,1 кг различными методами переработки балластных отходов. Разработана оптимальная доза и технология применения гормонально-протеиновой кормовой добавки в рацион кур-несушек позволяющий повысить интенсивность яйценоскости до 16,7%.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Базалық шаруашылықтарда-ӨК «Қарасай батыр-2», ш/қ «Еңбекшіл», ш/қ «Султанбай ата» 78 бас бие-продуцент жасақталынды. Донорларды іріктеуде әзірленген принциптер мен критерийлерді қолдану арқылы гонадотропты шикізатты оңтайлы мерзімде жинау және тиімді алынатын 48 бас бие таңдалды. Биелердің буаздығын дәстүрлі және ИФА әдісімен диагностикалау арқылы 42 бас продуцент бие жасақталынды. Гонадотропты шикізат 252 литр көлемде гормоналды препараттарға – ББҚС және ГББҚС дайындау және әзірлеу технологиялық процестерін жетілдіру арқылы 132,4 литр ББҚС алынды. Белсенділігі 210,7±6,9 м.е/мл. құрайтын 47,3 литр көлеміндегі ББҚС биопрепараты дайындалды және құрамы 5% натрий хлориді, 15% ара балы және антибиотиктерден тұратын тиімді консервациялау әдісі жасақталынды. Көлемі 85,1 литр ББҚС консервациялаусыз, тікелей сублимациялық әдіспен 7,565 кг ГББҚС құрғақ ұнтақ алынып, гонадотроптық белсенділігі 395,6 ±13,4 м.е/г. құрады. Қойлардың күйге келуін және олардың ұрықтандыру қасиетін ынталандыруда ББҚС-ның тиімді дозасы 1200 м.е./бас әзірленді. Балластық қалдықтарды ГПАҚ-қа өңдеудің тиімді әдісі сублимация анықталып, осы өнімнің шығымы 80,1% құрап, оның орташа гормоналдық белсенділігі 64,4 м.е/г. Әртүрлі әдістермен балластық қалдықтарды өңдеу нәтижесінде барлығы 92,1 кг ГПАҚ алынды. Жұмыртқалайтын тауықтарға жұмыртқалаудың қарқындылығын 16,7% жоғарылататын гормоналды-протеиндік азықтық қоспаны негізгі азық мәзіріне қосудың тиімді дозасы мен қолдану технологиясы жасалды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Для формирования донорского стада разработаны принципы и критерии отбора жеребых кобыл, включающие отбор ожеребившихся кобыл и трехлетних самок с проявлениями охоты в течение 10 дней и продолжительностью охоты не более 5 дней, обеспечивающие оптимизацию сроков сбора и эффективного получения высококачественного сырья. Диагностика жеребости кобыл методом ИФА с учетом содержания уровня ФСГ позволяет достоверно определить жеребость на уровне 4,0-4,9мМЕ/мл и выше. Разработанная технология выделения плазмы из крови жерёбых кобыл, с использованием 10%-го раствора натрия лимоннокислого трёхзамещенного двухводного, где выход плазмы составил в пределах 54-59,3%, с дальнейшей дефибринизацией плазмы путем добавления на 1 литр плазмы крови 30%-го хлорида кальция в количестве 1,5 мл обеспечивает наивысший выход фибрина. Разработан способ консервации СЖК с применением консервантов хлорида натрия, пчелиного меда, антибиотиков – пенициллина и стрептомицина. Новая гормонально-протеиновая добавка в 1кг содержит 1,4 кормовой единицы, протеина – 55,31-62,13%, кальция – 0,48%, фосфора – 0,14%, обмена энергии – 13,16 МДж, массовая доля влаги – 18,24%, существенных изменений которых в течение срока хранения 6 месяцев не выявлено. Разработана оптимальная доза ГПД для кур-несушек 15 г/сут в основной рацион, позволяющий повысить интенсивность яйценоскости в месяц до 90% (27 яиц).

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Донорлық табынды жасақтау үшін туған биелерді және 3 жасар ұрғашылардың 10 күнде күйге келу және күйінің ұзақтығы 5 күннен артық емес таңдау қағидаттары мен критерийлері әзірленді. Бұл шикізатты жинаудың уақытын оңтайландырады және жоғары сапалылығының тиімділігін қамтамасыз етеді. ИФА әдісімен биелердің буаздығын диагностикалауда ФЫГ-тың деңгейі 4,0-4,9мМЕ/мл және одан жоғары көрсеткіштері буаздықты сенімді түрде анықтайды. Буаз бие қанынан плазманы 10% лимон қышқылды үш ауысымды екі сулы натрий ерітіндісі қолдану, плазманың шығынын 54-59,3% аралығында құрайды, ал плазманы дефибринизациялауда 1 литр қан плазмасына 30% кальций хлоридінің 1,5 мл көлемін қосу арқылы бөліп алу фибриннің жоғары шығымын қамтамасыз етеді. Консерванттар: натрий хлориді, ара балы, антибиотиктер – пенициллин және стрептомицинді қолдану арқылы ББҚС-ны консервациялау тәсілі жасалды. Жаңа гормоналды-протеиндік азықтық қоспа 1кг құрамы 1,4 азықтық бірлік, протеин – 55,31-62,13%, кальций – 0,48%, фосфор – 0,14%, энергия алмасу – 13,16 МДж, ылғалдылықтың массалық үлесі – 18,24%, 6 айға дейін сақтау мерзімде айтарлықтай өзгерістер құрамында анықталмады. Жұмыртқалайтын тауықтардың жұмыртқалаудың қарқындылығын айына 90% (27 жұмыртқа) дейін жеткізетін ГПАҚ-тың 15 г/тәулігіне негізгі азық мәзіріне қосатын тиімді дозасы жасалды.

Level of implementation (in Russian) : Результаты научно-исследовательской работы по разработке гонадотропного препарата СЖК были внедрены в крестьянском хозяйстве «Кәусар», при стимулировании и повышении воспроизводительных качеств с использованием разработанного препарата СЖК в производственной деятельности крестьянского хозяйства, у овец ордабасинской породы в количестве 417 голов. Результаты разработок получения новой гормонально-протеиновой кормовой добавки были внедрены в крестьянском хозяйстве «Еңбекшіл» при повышении яйценоскости у кур-несушек яичного направления в количестве 150 голов.

Level of implementation (in Kazakh) : ББҚС гонадотропты препаратын әзірлеу бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижесі «Кәусар» шаруа қожалығында қойлардың көбею қасиетін ынталандыру және жоғарылатуда 417 бас ордабасы қой тұқымына қолданып, шаруа қожалығының өндірістік қызметіне ендірілді. Жаңа гормоналды-протеинді азықтық қоспаны алудың әзірленген нәтижелері «Еңбекшіл» шаруа қожалығында жұмыртқалау бағытындағы 150 бас тауықтардың жұмыртқалауын жоғарылатуда өндіріске енгізілген.

Efficiency (in Russian) : Эффективность применения гонадотропного препарата СЖК в крестьянском хозяйстве «Кәусар» позволило сократить сроки прихода в охоту за короткий период, 15 дней, и овцы синхронно пришли в охоту и степень оплодотворяемости повысилась (97,0%). Применение новой гормонально-протеиновой кормовой добавки в производственной деятельности крестьянского хозяйства «Еңбекшіл», у кур-несушек яичного направления в количестве 150 голов позволило повысить яйценоскость у кур-несушек за счет добавления в основной рацион питания в количестве 15 г/сутки на голову, где интенсивность яйценоскости повысилась на 16,7%, что дало рентабельность производства в 26,7%.

Efficiency (in Kazakh) : «Кәусар» шаруа қожалығында ББҚС гонадотропты препаратын қолдануда тиімділігі қысқа мерзімде, 15 күнде қойлардың күйге келуін синхронды қамтамасыз етіп, олардың ұрықтануын жоғарылатты (97,0%). Жаңа гормоналды-протеиндік азықтық қоспаны «Еңбекшіл» шаруа қожалығының өндірістік қызметінде 150 бас жұмыртқа бағытындағы тауықтарға негізгі азық мәзіріне 1 бас тауыққа 15 г/тәулік мөлшерінде қолдану, жұмыртқалаудың қарқындылығын 16,7% жоғарылатып, өндірістік рентабельділігі 26,7% болды.

Field of application (in Russian) : Животноводство, Воспроизводство сельскохозяйственных животных, Сельскохозяйственная биотехнология, Технология производства биопрепаратов.

Field of application (in Kazakh) : Мал шаруашылығы, Ауыл шаруашылық малдарының көбеюі, Ауыл шаруашылық биотехнологиясы, Биопрепараттар өндіру технологиясы.