The object of research, development or design (in Russian) : Папоротники (класс Polypodiopsida) в горных локальных флорах Калбинского, Юго-Западного и Южного Алтая на территории Казахстанского Алтая и при интродукции в Алтайском ботаническом саду

The object of research, development or design (in Kazakh) : Қазақстан Алтайы аумағында Қалба, Оңтүстік-Батыс және Оңтүстік Алтайдың таулы жергілікті флорасында папоротниктер (Polypodiopsida класы) және Алтай ботаникалық бағында интродукциялау кезінде

Aim of work (in Russian) : Оценка видового разнообразия, современного состояния папоротников (класс Polypodiopsida) Казахстанского Алтая на основании эколого-фитоценотических, морфо-биологических, молекулярно-генетических показателей. Проведение картирования ареалов видов в регионе. Создание коллекции папоротников природной флоры Казахстанского Алтая, их первичная интродукция в Алтайском ботаническом саду.

Aim of work (in Kazakh) : Экологиялық-фитоценоздық, морфо-биологиялық, молекулалық-генетикалық көрсеткіштер негізінде Қазақстан Алтайының қырықжапырақтарының (Polypodiopsida класы) түрлік әртүрлілігін және қазіргі жағдайын бағалау. Аймақтың түр ареалдарының картасын жасау. Қазақстан Алтайының табиғи флорасының қырықжапырақтар коллекциясын жасау, оларды Алтай ботаникалық бағында алғашқы ретке келтіру.

Методы исследования (на русском) : При выполнении проекта запланированы подготовительный этап, полевые, экспериментальные исследования, камеральные работы. Подготовительный этап. На этом этапе будет сформирован предварительный список видового разнообразия папоротников, произрастание которых ранее отмечалось по литературным источникам, гербарным фондам Казахстана на территориях Калбинского, Юго-Западного и Южного Алтая. Будет разработаны маршруты экспедиционных полевых работ с максимальным охватом горных районов Казахстанского Алтая. Полевые исследования. На этом этапе предполагается изучение качественных и количественных параметров папоротников в природе Казахстанского Алтая и при интродукции в Алтайском ботаническом саду. Лабораторные исследования. Выявление полиморфизма, родственных связей и возможных гибридов посредством ДНК–баркодирование по 3 и более генам для 5 (100 образцов) видов одного семейства папоротников Казахстанского Алтая. Картирование местонахождений популяций папоротников Калбинского, Юго-Западного и Южного Алтая на территории Казахстанского Алтаяв программе ArcGis, формирование электронных баз данных. В основе молекулярно-генетических методов - сравнение и анализ выровненных последовательностей ДНК отдельных фрагментов генома и пластома растений при изучении родственных отношений в систематике.

Методы исследования (на казахском) : Жоба аясында дайындық кезеңі, далалық, эксперименталды зерттеулер және камералдық жұмыстар жоспарланған. Дайындық кезеңі. Бұл кезеңде Қалба, Оңтүстік-Батыс және Оңтүстік Алтай аумақтарында өсетін қырыққұлақтардың түрлік әртүрлілігінің алдын ала тізімі құрастырылады. Бұл мәліметтер әдебиет көздеріне және Қазақстанның гербарий қорына сүйене отырып жасалады. Қазақстандық Алтадың таулы аймақтарын барынша қамтуды мақсат етіп, экспедициялық далалық жұмыстардың маршруттары әзірленеді. Далалық зерттеулер. Бұл кезеңде қазақстандық Алтайдағы табиғи жағдайда және Алтай ботаникалық бағында интродукция кезінде қырыққұлақтардың сапалық және сандық параметрлерін зерттеу жоспарланған. Зертханалық зерттеулер. Қазақстандық Алтайдағы бір тұқымдасқа жататын 5 түрдің (100 үлгі) ДНҚ-баркодтау арқылы полиморфизмін, туыстық байланыстарын және ықтимал будандарын анықтау көзделген. Қалба, Оңтүстік-Батыс және Оңтүстік Алтай аумақтарындағы қырыққұлақ популяцияларының орналасуын ArcGis бағдарламасында карталау және электронды деректер қорын құру жұмыстары жүргізіледі. Молекулалық-генетикалық әдістер негізінде ДНҚ-ның жеке геном және пластома фрагменттерінің тізбектерін салыстыру және талдау арқылы жүйеленуде туыстық қатынастар зерттеледі.

Obtained results and novelty (in Russian) : Изучены эколого-фитоценотические показатели и морфо-биологические параметры, жизненные формы 23 видовых таксонов папоротников из 9 семейств. Выявлены популяции папоротников растений из семейств: Botrychidaceae, Polypodiaceae, Aspleniaceae, Cystopterris,Dryopteridaceae, Woodsiaceae Разработаны 3 маршрута исследований распространения: Калбинский Алтай, Южный Алтай, Западный Алтай Изучено морфологическое строение, жизненные формы, эколого-фитоценотические особенности произрастания 6 видов папоротников Казахстанского Алтая. Определены показатели: зимостойкость, морозостойкость, сезонный ритм развития, декоративность, наличие патогенов. Проведено формирование базы данных в программе DinCer по показателям адаптивности папоротников в интродукции. Изучены закономерности адаптации 7 видов папоротников в интродукции. Установлены в сезонном ритме развития основные фенологические фазы развития. Проведено формирование базы данных в программе DinCer для 7 видов папоротников для установления интродукционной ценности, Опубликована 1 научная статья в журнале, рекомендованном КОКНВО по результатам камеральной обработки научных исследований по научному направлению проекта. Подана заявка на перенос статьи с 2025 года на 2026 год в рецензируемых научных изданиях, имеющих процентиль по CiteScore в базе Scopus не менее 60 (шестидесяти).

Obtained results and novelty (in Kazakh) : 9 тұқымдастан шыққан 23 папоротник таксонының экологиялық және фитоценотикалық көрсеткіштері, морфологиялық және биологиялық параметрлері, сондай-ақ тіршілік формалары зерттелді. Botrychidaceae, Polypodiaceae, Aspleniaceae, Cystopterris, Dryopteridaceae және Woodsiaceae тұқымдастарынан папоротниктердің популяциялары анықталды. Үш таралу зерттеу бағыты әзірленді: Калбин Алтайы, Оңтүстік Алтай және Батыс Алтай. Қазақстан Алтайындағы 6 папоротник түрінің морфологиялық құрылымы, тіршілік формалары, экологиялық және фитоценотикалық өсу сипаттамалары зерттелді. Келесі көрсеткіштер анықталды: қысқы төзімділік, аязға төзімділік, маусымдық даму ырғағы, сәндік құндылығы және патогендердің болуы. DinCer бағдарламасында енгізілген түрлер үшін папоротниктің бейімделу көрсеткіштерінің дерекқоры жасалды. 7 енгізілген папоротник түрінің бейімделу заңдылықтары зерттелді. Дамудың маусымдық ырғағында дамудың негізгі фенологиялық фазалары анықталды. DinCer бағдарламасында 7 папоротник түрі үшін олардың енгізілу құндылығын анықтау үшін дерекқор жасалды. Жобаның ғылыми бағытындағы ғылыми зерттеулерді шолу нәтижелері бойынша Ресей Федерациясының Қоршаған ортаны және табиғи ресурстарды қорғау комитеті (KOKNVO) ұсынған журналда бір ғылыми мақала жарияланды. Мақаланы 2025 жылдан 2026 жылға дейін Scopus дерекқорында кемінде 60 (алпыс) CiteScore пайыздық көрсеткіші бар рецензияланатын ғылыми журналдарға ауыстыруға өтінім берілді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Создана гербарная база данных Алтайского ботанического сада (акроним ABG) из 10 видов, оформлен гербарий с набором метаданных для 22 видов коллекционного генофонда АБС - Asplenium septentrionale (L.) Hoffm. , Athyrium filix-femina, Athyrium filix-femina, Botrychium lunaria (L.) Sw.,Cystopteris altajensis Gureeva, Cystopteris fragilis (L.) Bernh. ,Cystopteris montana (Lam.) Bernh., Cystopteris sudetica A.Braun & Milde, Dryopteris filix-mas (L.) Schott, Dryopteris fragrans (L.) Schott, Gymnocarpium dryopteris (L.) Newm., Gymnocarpium Dryopteris, Gymnocarpium robertianum (Hoffm.) Newm., Matteuccia struthiopteris (L.) Tod., Phegopteris connectilis (Michx.)Watt, Phegopteris connectilis (Michx.)Wat, Polypodium vulgare L., Pteridium aquilinum (L.) Kuhn, Thelypteris palustris Schott, Woodsia alpina (Bolt.) S.F. Gray, Woodsia calcarea (Fomin) Shmakov, Woodsia ilvensis (L.) R.Br. Установлена интродукционная ценность видов Gymnocarpium dryopteris, Athyrium filix-femina, Phegopteris connectilis, Cystopteris sudetica, Polystichum braunii, Dryópteris fílix-mas, Matteuccia strutiopteris по: биологической устойчивости, декоративно-габитуальным свойствам, репродуктивной способности, хозяйственно-биологическому и научному значению как средняя– 50-75 баллов.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Алтай ботаникалық бағының (аббр. АБГ) 10 түрін қамтитын гербарий деректер базасы құрылды; ABS коллекциясының генофондының 22 түріне арналған метадеректер жиынтығы бар гербарий әзірленді: Asplenium septentrionale (L.) Hoffm., Athyrium filix-femina, Athyrium filix-femina, Botrychium lunaria (L.) Sw., Cystopteris altajensis Gureeva, Cystopteris altajensis (Gureeva) frateriss.L. ,Cystopteris montana (Lam.) Bernh., Cystopteris sudetica A.Braun & Milde, Dryopteris filix-mas (L.) Schott, Dryopteris fragrans (L.) Schott, Gymnocarpium dryopteris (L.) Newm., Gymnocarpiums, Gymnocarpiums, Gymnocarpiums, Dryopteris (Гофм.) Ньюм., Matteuccia struthiopteris (L.) Тод., Phegopteris connectilis (Michx.)Watt, Phegopteris connectilis (Michx.)Wat, Phegopteris connectilis (Michx.)Wat, Polypodium vulgare L., Pteridium aquilinum (L.) Kuhn, Thelyprissiots. С.Ф. Грей, Woodsia calcarea (Фомин) Шмаков, Woodsia ilvensis (L.) R.Br. Gymnocarpium dryopteris, Athyrium filix-femina, Phegopteris connectilis, Cystopteris sudetica, Polystichum braunii, Dryópteris fílix-mas және Matteuccia strutiopteris түрлерінің интродукция құндылығы биологиялық тұрақтылығына, сәндік және әдеттегі қасиеттеріне, көбею қабілетіне, сондай-ақ экономикалық, биологиялық және ғылыми маңыздылығына негізделген орташа (50-75 балл) деп анықталды.

Level of implementation (in Russian) : Полученные научные результаты будут применимы в современном образовательном процессе, природоохранной сфере, для расширения работ с объектами местной флоры.

Level of implementation (in Kazakh) : Алынған ғылыми нәтижелер қазіргі білім беру процесінде, табиғатты қорғау саласында және жергілікті флора нысандарымен жұмыс көлемін кеңейту үшін қолданылады.

Efficiency (in Russian) : Снижение экологических рисков, направленных на сокращение антропогенного воздействия на растительный покров исследуемых регионов

Efficiency (in Kazakh) : Зерттелетін аймақтардың өсімдік жамылғысына антропогендік әсерді азайтуға бағытталған экологиялық қауіптерді төмендету.

Field of application (in Russian) : Области применения на русском Результаты работы использованы для уточнения биоразнообразия Казахстанского Алтая; при составлении региональных флористических сводок, филогенетических исследований. Интродукционные исследования расширяют возможности в создании новых декоративных гибридов и сортов для применения в озеленении, в пищевой промышленности и медицине. Создание коллекции папоротников в культуре и их интродукция направлены на сохранение генофонда флоры Казахстанского Алтая.

Field of application (in Kazakh) : Жұмыстың нәтижелері Қазақстан Алтайының биоәртүрлілігін нақтылау үшін пайдаланылды; аймақтық флористикалық есептерді және филогенетикалық зерттеулерді құрастыру кезінде. Кіріспе зерттеулер көгалдандыруда, тамақ өнеркәсібінде және медицинада қолдану үшін жаңа сәндік будандар мен сорттарды жасау мүмкіндіктерін кеңейтеді. Мәдениетте папоротниктердің коллекциясын жасау және оларды интродукциялау Қазақстан Алтайының флорасының генофондын сақтауға бағытталған.