The object of research, development or design (in Russian) : Тепловлагообеспеченность яровой пшеницы в Северном Казахстане

The object of research, development or design (in Kazakh) : Солтүстік Қазақстандағы жаздық бидайдың жылуылғалмен қамтамасыз етілуі

Aim of work (in Russian) : Моделирование зависимости урожайности яровой пшеницы от условий тепловлагообеспеченности в подзонах Северного Казахстана с учетом прогноза изменений климата в условиях глобального потепления.

Aim of work (in Kazakh) : Жаһандық жылыну жағдайындағы климаттың өзгеру болжамын ескере отырып, жаздық бидай өнімділігінің Солтүстік Қазақстанның кіші аймақтарындағы жылуылғалмен қамтамасыз ету жағдайларына тәуелділігін модельдеу.

Методы исследования (на русском) : Выполнен обзор научной литературы по теме проекта на основе изучения отечественных и зарубежных литературных источников: проведён анализ современных научных публикаций в высокорейтинговых журналах, входящих в базу данных Thomson Reuters, Scopus, CRCnetBASE, Science Direct, Springer и изданиях, рекомендуемых КОКСНВО, а также диссертационные работы. Проведен анализ климатических условий в подзонах Северного Казахстана, за последние 50 лет (1974-2024) по данным Казгидромет (Казгидромет). Собраны следующие материалы: - Температура воздуха по декадам, месяцам и годам. - Количество осадков, по декадам, месяцам и годам. - Переход среднесуточной температуры через 0 градусов (безморозный период). - Переход среднесуточной температуры через 5 градусов. - Переход среднесуточной температуры через 10 градусов. - Дата наступление последнего заморозка весной и первого заморозка осенью. - Продолжительность безморозного периода. - Продолжительность вегетационного периода. Проведена сравнительная оценка (идентификация) источников климатических и агрономических данных (Казгидромета, Областных управлений сельского хозяйства, Департаментов бюро национальной статистики, Государственных сортоиспытательных участков регионов Северного Казахстана, научные публикации). Проведена группировка собранных данных, в зависимости от климатических особенностей различных подзон Северного Казахстана.

Методы исследования (на казахском) : Жобаның тақырыбына қатысты ғылыми әдебиеттерге шолу жүргізілді: Thomson Reuters, Scopus, CRCnetBASE, Science Direct, Springer дерекқорларына кіретін жоғары рейтингті журналдардағы қазіргі ғылыми жарияланымдар, сондай-ақ БСҚКҒЖБ ұсынған басылымдар мен диссертациялық жұмыстар зерделеніп, талдау жасалды. Солтүстік Қазақстанның жекелеген табиғи-ауылшаруашылық ішкі аймақтары бойынша соңғы 50 жыл (1974–2024 жж.) ішінде қалыптасқан климаттық жағдайларға «Қазгидромет» деректері негізінде талдау жүргізілді. Төмендегі материалдар жиналды: • Ауа температурасы – декада, ай және жыл бойынша; • Жауын-шашын мөлшері – декада, ай және жыл бойынша; • Орташа тәуліктік температураның 0°С арқылы өтуі (үсіктен азат кезең); • Орташа тәуліктік температураның 5°С арқылы өтуі; • Орташа тәуліктік температураның 10°С арқылы өтуі; • Көктемдегі соңғы үсіктің және күздегі алғашқы үсіктің басталу даталары; • Үсіктен азат кезеңнің ұзақтығы; • Вегетациялық кезеңнің ұзақтығы. Климаттық және агрономиялық деректердің негізгі көздеріне (Қазгидромет, облыстық ауыл шаруашылығы басқармалары, Ұлттық статистика бюросының департаменттері, Солтүстік Қазақстан өңірлерінің мемлекеттік сортосынау учаскелері, ғылыми жарияланымдар) салыстырмалы бағалау (идентификация) жүргізілді. Солтүстік Қазақстанның түрлі ішкі аймақтарына климаттық ерекшеліктеріне байланысты жиналған материалдар топтастырылып, жүйеленді.

Obtained results and novelty (in Russian) : Новизна проекта заключается в создании комплексной модели зависимости урожайности яровой пшеницы от условий тепловлагообеспеченности в подзонах Северного Казахстана с учётом современных и прогнозируемых изменений климата. Впервые для данного региона будет предложена интегрированная модель, сочетающая многолетние климатические ряды, циклы солнечной активности (7-, 11- и 50-летние), агрометеорологические показатели и статистику урожайности за длительный период. Такой подход позволит значительно повысить точность прогнозирования урожайности в условиях глобального потепления.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Жобаның жаңалығы Солтүстік Қазақстанның подзоналарындағы жылу мен ылғалмен қамтамасыз етілу жағдайларына байланысты жаздық бидай өнімділігінің кешенді моделін әзірлеуге негізделеді. Бұл модель қазіргі климаттық өзгерістерді ғана емес, сондай-ақ болашаққа арналған климаттық болжамдарды да ескере отырып құрастырылады. Алғаш рет осы аймақ үшін көпжылдық климаттық деректерді, Күн радиациясының 7, 11 және 50 жылдық циклдерін, агрометеорологиялық көрсеткіштерді және ұзақ мерзімді өнімділік статистикасын біріктіретін интеграцияланған модель ұсынылады. Мұндай тәсіл жаһандық жылыну жағдайында жаздық бидай өнімділігін болжаудың дәлдігін айтарлықтай арттыруға мүмкіндік береді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Оптимизация посевных площадей яровой пшеницы в подзонах Северного Казахстана даст высокий социально-экономический эффект в плане повышения и устойчивости урожаев яровой пшеницы, а также экономические эффективности в целом отрасли растениеводства.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Солтүстік Қазақстанның ішкі аймақтарында жаздық бидай егіс танаптарын оңтайландыру жаздық бидай өнімінің артуы мен тұрақтылығын қамтамасыз етіп, сондай-ақ өсімдік шаруашылығы саласының жалпы экономикалық тиімділігін арттыру тұрғысынан жоғары әлеуметтік-экономикалық әсер береді.

Level of implementation (in Russian) : Не внедрено

Level of implementation (in Kazakh) : Енгізілмеген

Efficiency (in Russian) : Проект способствует научно-техническому развитию региона, формированию адаптационных стратегий к изменению климата и повышению экологической устойчивости агроландшафтов.

Efficiency (in Kazakh) : Жоба өңірдің ғылыми-техникалық дамуына, климаттың өзгеруіне бейімделу стратегияларын қалыптастыруға және агроландшафтардың экологиялық тұрақтылығын арттыруға ықпал етеді.

Field of application (in Russian) : Оптимизация географического размещения посевных площадей яровой пшеницы по подзонам Северного Казахстана позволит: - Произвести научно-обоснованную диверсификацию структуры посевных площадей по подзонам Северного Казахстана с учетом биологических особенностей культур и адаптации их к условиям изменения климата; - Результаты исследований могут быть использованы работниками метеорологических станции Казгидромета для описания агрометеорологических условий текущих лет и прогнозирование урожайности яровой пшеницы; - Материалы исследования могут быть использованы в учебном процессе для студентов бакалавриата образовательных программ «География», «Биология», «Агрономия».

Field of application (in Kazakh) : Солтүстік Қазақстанның ішкі аймақтары бойынша жаздық бидай егіс танаптарын географиялық тұрғыдан оңтайландыру мыналарды қамтамасыз етеді: - мәдени дақылдардың биологиялық ерекшеліктерін және климаттың өзгеру жағдайларына бейімделуін ескере отырып, Солтүстік Қазақстан ішкі аймақтары бойынша егіс алаңдарының құрылымын ғылыми негізделген түрде әртараптандыруға мүмкіндік береді; - зерттеу нәтижелерін Казгидромет метеостанцияларының мамандары ағымдағы жылдардың агрометеорологиялық жағдайларын сипаттау және жаздық бидай өнімділігін болжау үшін пайдалана алады; - зерттеу материалдары «География», «Биология», «Агрономия» білім беру бағдарламалары бойынша бакалавриат студенттерін оқыту процесінде қолданылуы мүмкін.