The object of research, development or design (in Russian) : Хвойные древесные породы (в основном Pinus sylvestris L.), произрастающие в различных лесничествах ГНПП «Кокшетау» — Арыкбалыкском, Айыртауском, Зерендинском, Шалкарском и Орманды-Булакском филиалах.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Көкшетау ұлттық табиғи саябағының Арықбалық, Айртау, Зерен, Шалкар және Орман-Бұлақ бөлімшелеріндегі әртүрлі орман алқаптарында өсетін қылқанды ағаш түрлері (негізінен Pinus sylvestris L.).

Aim of work (in Russian) : Изучить влияние климатических изменений на рост хвойных пород деревьев в лесостепной зоне национального парка "Кокшетау" с использованием дендрохронологического анализа, а также оценить устойчивость экосистем парка к изменяющимся климатическим условиям для разработки эффективных стратегий их сохранения.

Aim of work (in Kazakh) : Көкшетау ұлттық паркінің орманды-дала белдеуіндегі қылқанды ағаштардың өсуіне климаттың өзгерісінің әсерін дендрохронологиялық талдау әдісімен зерттеу және парктің экожүйелерінің өзгеріп жатқан климаттық жағдайларға төзімділігін бағалау, соның негізінде оларды қорғаудың тиімді стратегияларын әзірлеу.

Методы исследования (на русском) : Полевые исследования с отбором кернов с помощью приростного бурава; лабораторная обработка и измерение годичных колец с использованием программ TSAP-Win; статистическая обработка данных, кросс-датировка и построение хронологий; анализ климато-дендрохронологических зависимостей с применением корреляционно-регрессионных методов и ГИС-картирования.

Методы исследования (на казахском) : Инкременттік бұрғыны пайдалана отырып даладағы зерттеу және ядролық сынама алу; TSAP-Win бағдарламасы арқылы зертханалық өңдеу және жылдық сақиналарды өлшеу; статистикалық деректерді өңдеу, қиылыстыру және хронология құру; корреляциялық-регрессиялық әдістер мен ГИС карталауды қолдана отырып климаттық-дендрохронологиялық байланыстарды талдау.

Obtained results and novelty (in Russian) : Впервые для лесостепной зоны Северного Казахстана выполнен комплексный дендрохронологический анализ хвойных пород с учётом пространственно-временной изменчивости климатических факторов. В ходе исследования создана региональная дендрохронологическая база данных годичных колец хвойных пород на территории ГНПП «Кокшетау», включающая многолетние индивидуальные и обобщённые хронологии радиального прироста. На основе кросс-датировки и корреляционно-регрессионного анализа определены периоды экстремального снижения прироста, связанные с климатически обусловленными стрессами (засухи, температурные аномалии), а также периоды восстановления роста. Выполнена первичная оценка адаптивного потенциала лесных экосистем, что позволило выявить степень чувствительности сосны обыкновенной (Pinus sylvestris L.) к изменениям климатических условий. Проект впервые применяет современные методы высокоточной кросс-датировки, для анализа климато-дендрохронологических взаимосвязей в лесостепной зоне. Использование данных инструментов обеспечило достоверную пространственно-временную оценку реакции экосистем на климатические изменения. Основные практические результаты проекта: создана дендрохронологическая база данных по хвойным породам ГНПП «Кокшетау»; определены периоды климатически обусловленных стрессов и последующего восстановления прироста; подготовлены и опубликованы научные материалы, подтверждающие апробацию результатов исследования.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Солтүстік Қазақстанның орманды-дала белдеуінде алғаш рет климаттық факторлардың кеңістіктік және уақыттық өзгергіштігін ескере отырып, қылқанды түрлердің жан-жақты дендрохронологиялық талдауы жүргізілді. Зерттеу барысында Көкшетау ұлттық табиғи саябағындағы қылқанды түрлердің жылдық сақиналарының өңірлік дендрохронологиялық дерекқоры құрылып, оған радиалды өсімнің ұзақ мерзімді жеке және жалпыланған хронологиялары енгізілді. Крос-дату және корреляциялық-регрессиялық талдау негізінде климаттық күйзелістерге (құрғақшылық, температуралық ауытқулар) байланысты өсімнің күрт төмендеу кезеңдері мен өсімнің қалпына келу кезеңдері анықталды. Орман экожүйелерінің бейімделу әлеуетінің алдын ала бағалауы жүргізіліп, бұл шеткі қарағайдың (Pinus sylvestris L.) климаттық жағдайлардың өзгеруіне сезімталдық дәрежесін анықтауға мүмкіндік берді. Бұл жоба орманды дала аймағында климат-дендрохронологиялық байланыстарды талдауда жоғары дәлдіктегі қиылыстыратын даталаудың заманауи әдістерін алғаш рет қолданды. Осы құралдарды пайдалану экожүйелердің климат өзгерістеріне жауап беруін кеңістік-уақыттық тұрғыдан сенімді бағалауға мүмкіндік берді. Жобаның негізгі практикалық нәтижелері: Көкшетау ұлттық табиғи саябағындағы қылқанды түрлерге арналған дендрохронологиялық деректер базасы құрылды; климаттық стресс кезеңдері мен кейінгі өсім қалпына келуі анықталды; зерттеу нәтижелерінің дұрыстығын растайтын ғылыми материалдар дайындалып, жарияланды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Объём выполненных работ – Проведены полевые исследования в соответствии с календарным планом; – Собраны и обработаны древесные образцы в количестве 300 кернов; – Выполнена камеральная обработка и специализированный дендрохронологический анализ. Созданная научная база данных – Сформирована региональная база годичных колец хвойных пород; – Получены индивидуальные хронологии ширины годичных колец с высокой точностью (0,01 мм); – Построены 5 локальных и 1 сводная региональная хронология радиального прироста. Технические характеристики выполненных работ – Использованы приборы высокоточного шлифования и измерения образцов; – Применены специализированные программные комплексы TSAP-Win; – Проведена кросс-датировка и статистическая стандартизация серий. Экономические показатели проекта – 60 % бюджета направлено на заработную плату исследовательской группы; – 40 % — на приобретение оборудования; – Общий бюджет проекта соответствует утверждённой смете и использован в полном объёме по назначению. Научная продукция и апробация – Опубликованы 2 научные статьи, включая международную; представлены доклады на одной международной и одной республиканской конференции; Прогнозируемый практический эффект – Создание научной основы для долговременного мониторинга лесов; – Повышение эффективности природоохранных мероприятий; – Возможность использования результатов в разработке планов адаптации лесных экосистем к изменению климата.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Орындалған жұмыстың көлемі – Далалық зерттеулер кестеге сәйкес жүргізілді; – 300 ағаш үлгісі жиналып, өңделді; – Кеңседе өңдеу және арнайы дендрохронологиялық талдау жүргізілді. Ғылыми дерекқор құрылды – Тұқымдас ағаш түрлерінің жылдық сақиналарының аймақтық дерекқоры құрылды; – Жылдық сақина енінің жеке хронологиялары жоғары дәлдікпен (0,01 мм) алынды; – Бес жергілікті және бір біріктірілген аймақтық радиалды өсім хронологиясы құрылды. Орындалған жұмыстың техникалық сипаттамалары – Жоғары дәлдіктегі ұнтақтау және өлшеу аспаптары қолданылды; – Арнайы TSAP-Win бағдарламалық пакеттері пайдаланылды; – Көпіршікті даталау және серияларды статистикалық стандарттау жүргізілді. Жобаның экономикалық көрсеткіштері – Бюджеттің 60%-ы зерттеу тобының жалақысына бөлінді; – 40% жабдық сатып алуға бөлінді; – Жобаның жалпы бюджеті мақұлданған сметаға сәйкес келеді және толықтай көзделген мақсатқа жұмсалды. Ғылыми нәтижелер мен сынақтар – Екі ғылыми мақала жарияланды, оның бірі халықаралық; бір халықаралық және бір ұлттық конференцияда баяндамалар жасалды; Күтілетін практикалық нәтижелер – Ұзақ мерзімді орман мониторингінің ғылыми негізін қалыптастыру; – Қоршаған ортаны қорғау шараларының тиімділігін арттыру; – Орман экожүйелерін климаттық өзгерістерге бейімдеу жоспарларын әзірлеуде нәтижелерді пайдалану мүмкіндігі.

Level of implementation (in Russian) : Результаты проекта обладают значительным прикладным потенциалом и планируются к внедрению в деятельность РГУ ГНПП «Кокшетау» и научных подразделений университета. Создаваемая дендрохронологическая база данных в дальнейшем будет использоваться сотрудниками парка для проведения ежегодного мониторинга состояния хвойных лесных экосистем и оценки их устойчивости к изменениям климатических факторов. Формируемые хронологии прироста планируется включать в аналитические материалы для последующего применения при планировании лесохозяйственных мероприятий, а также при прогнозировании риска усыхания и деградации хвойных насаждений.

Level of implementation (in Kazakh) : Жобаның нәтижелері айтарлықтай практикалық әлеуетке ие және олар Көкшетау ұлттық табиғи саябағының және университеттің ғылыми-зерттеу бөлімдерінің қызметінде енгізілуі жоспарланған. Құрылып жатқан дендрохронологиялық деректер базасы парк қызметкерлеріне қылқанды орман экожүйелерінің жағдайын жыл сайын мониторинг жасауға және олардың климаттық өзгерістерге төзімділігін бағалауға қолданылады. Құрастырылып жатқан өсу хронологиялары кейінгі орман шаруашылығы іс-шараларын жоспарлау және шыршалы отырғызулардың құрғауы мен деградациясының қаупін болжау үшін аналитикалық материалдарға енгізуге жоспарланған.

Efficiency (in Russian) : Реализация проекта продемонстрировала высокую научную, практическую и социально-экологическую эффективность. Научная эффективность проявляется в создании впервые для лесостепной зоны Северного Казахстана дендрохронологической базы данных, позволяющей проводить долгосрочный мониторинг состояния хвойных экосистем, выявлять климатически обусловленные стрессы и прогнозировать динамику роста деревьев. Полученные хронологии прироста обеспечивают надежную основу для научного моделирования и значительно расширяют знания о реакциях лесных насаждений на изменение климатических условий. Проект способствует развитию научного потенциала региона и повышению уровня экологического образования.

Efficiency (in Kazakh) : Жобаны жүзеге асыру жоғары ғылыми, практикалық және әлеуметтік-экологиялық тиімділікті көрсетті. Ғылыми тиімділік Солтүстік Қазақстанның орманды-дала аймағы үшін алғашқы дендрохронологиялық деректер базасын құруда көрініс табады, ол иглицалы экожүйелердің жағдайын ұзақ мерзімді бақылауға, климаттық әсерден туындайтын кернеулерді анықтауға және ағаш өсу динамикасын болжауға мүмкіндік береді. Алынған өсу хронологиялары ғылыми модельдеу үшін сенімді негіз болып табылады және орман алқаптарының өзгеріп жатқан климаттық жағдайларға реакциясы туралы білімді айтарлықтай кеңейтеді. Жоба өңірдің ғылыми әлеуетін дамытуға және экологиялық білім беруді жетілдіруге үлес қосады.

Field of application (in Russian) : Результаты проекта могут быть использованы в широком спектре научных, практических и управленческих направлений, связанных с изучением, мониторингом и устойчивым управлением лесными экосистемами. Создаваемые дендрохронологические хронологии и база данных годичных колец находят применение: В природоохранной деятельности ГНПП «Кокшетау» – для оценки текущего состояния хвойных насаждений; – для выявления зон повышенного риска усыхания; – при планировании природоохранных и лесовосстановительных мероприятий.

Field of application (in Kazakh) : Жобаның нәтижелерін орман экожүйелерін зерттеу, мониторинг жүргізу және тұрақты басқаруға қатысты кең ауқымды ғылыми, практикалық және басқарушылық салаларда қолдануға болады. Құрылып жатқан дендрохронологиялық хронологиялар мен жылдық сақиналар дерекқоры мына мақсаттарда пайдаланылады: Көкшетау ұлттық табиғи саябағының табиғатты қорғау іс-шараларында: – қоңыр жаңғақ егістерінің қазіргі жағдайын бағалау үшін; – кебу қаупі жоғары аймақтарды анықтау үшін; – табиғатты қорғау және орманды қалпына келтіру шараларын жоспарлау кезінде.