The object of research, development or design (in Russian) : Пижма (Tanacetum vulgare L.) и скорлупа грецкого ореха (Juglans regia L.) технология плазменной активации текстильных материалов, протравления квасцами, обработки ионной жидкостью, обработки экологически безопасным методом ультрасоническим и термическим окрашиванием с использованием натуральных красителей, полученных из агрогородков.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Түймешетен (Tanacetum vulgare L.) және жаңғақ қабығы (Juglans regia L.) агроқалдықтарынан алынған табиғи бояғыштарды қолдана отырып, тоқыма материалдарын плазмалық белсендіру, квасцымен морданттау, ионды сұйықтықпен өңдеу, ультрасоникалық және термиялық бояу арқылы экологиялық қауіпсіз әдіспен өңдеу технологиясы.

Aim of work (in Russian) : Подготовка экологически безвредного метода обработки текстильных изделий с использованием батутена и скорлупы грецкого ореха, который позволяет снизить химическое загрязнение окружающей среды, создаваемое текстильной отраслью, уменьшить агрофирму и создать устойчивый и экологичный подход в текстильной промышленности.

Aim of work (in Kazakh) : Қоршаған ортаға текстиль саласынан пайда болатын химиялық ластануды төмендетіп, агроқалдықтарды азайтуға және тоқыма өнеркәсібінде тұрақты және экологиялық көзқарасты қалыптастыруға мүмкіндік беретін түймешетен мен жаңғақ қабығын пайдалана отырып, тоқыма бұйымдарды өңдеудің экологиялық зиянсыз әдісін дайындау.

Методы исследования (на русском) : Исследование основывалось на многоступенчатых, комплексных методиках: Физико-химический анализ: FTIR спектроскопия-анализ функциональных групп и химических изменений, вызванных плазмой/ионной жидкостью; UV-vis спектрофотометрия-определение адсорбции и интенсивности цвета природных красителей; Структурный и морфологический методы: SEM – растровая электронная микроскопия) - исследование структуры поверхности волокна, изменений после плазменной обработки; Технологические методы: Ультрасоническая экстракция-эффективное извлечение натуральных красителей из агрогородков; Ультрасоническое окрашивание-обеспечение глубокого проникновения красителя в волокно посредством кавитации; Плазменная обработка-активация поверхности волокна и повышение гидрофильности; Протравка квасцами-прикрепление молекул красителя к волокну; Обработка ионными жидкостями-повышение растворимости и реакционной способности красителей; Термическая фиксация-повышение прочности краски. Оценка текстильного материала (стандарты ISO).

Методы исследования (на казахском) : Зерттеу көпсатылы, кешенді әдістемелерге негізделді: Физика-химиялық талдау: FTIR спектроскопия – функционалдық топтарды және плазма/ионды сұйықтық әсерінен болған химиялық өзгерістерді талдау; UV–Vis спектрофотометрия – табиғи бояғыштардың адсорбциясы мен түстік интенсивтілігін анықтау; Структуралық және морфологиялық әдістер: SEM (растрлық электронды микроскопия) – талшықтың беттік құрылымын, плазмалық өңдеуден кейінгі өзгерістерді зерттеу; Технологиялық әдістер: Ультрасоникалық экстракция – агроқалдықтардан табиғи бояғыштарды тиімді алу; Ультрасоникалық бояу – кавитация арқылы бояғыштың талшыққа терең енуін қамтамасыз ету; Плазмалық өңдеу – талшық бетін белсендіру және гидрофильділікті арттыру; Квасцымен морданттау – бояғыш молекулаларын талшыққа бекіту; Ионды сұйықтықтармен өңдеу – бояғыштардың ерігіштігін және реакциялық қабілетін күшейту; Термиялық фиксация – бояудың беріктігін арттыру. Тоқыма материалын бағалау (ISO стандарттары).

Obtained results and novelty (in Russian) : Технологии плазменной обработки + квасцы + ионные жидкости + УЗ окрашивания впервые интегрированы с натуральными красителями как единая система. Плазма активировала волокно, образуя новые функциональные группы на его поверхности, усиливая фиксацию красителя. Ионные жидкости повысили растворимость натуральных красителей и улучшили однородность цвета. Ультрасоническая экстракция увеличила выход экстракта, а УЗ-краситель обеспечил глубокое проникновение цвета в волокно. В сочетании с термической фиксацией устойчивость краски к стирке, трению и свету достигла 4/5–5/5. Впервые остатки батутена и скорлупы грецкого ореха были использованы в полном цикле экотехнологий. Полученные результаты: Стабильность цвета 4/5–5/5 по ISO ΔE однородность цвета: 1.5-2.0 Повышенная гидрофильность волокна, обработанного плазмой

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Плазмалық өңдеу + квасцы + ионды сұйықтықтар + УЗ бояу технологиялары алғаш рет бір жүйе ретінде табиғи бояғыштармен интеграцияланды. Плазма талшықты белсендіріп, оның бетінде жаңа функционалды топтар түзіп, бояғыштың фиксациясын күшейтті. Ионды сұйықтықтар табиғи бояғыштардың ерігіштігін арттырып, түстің біртектілігін жақсартты. Ультрасоникалық экстракция экстракт шығымын өсірді, ал УЗ бояу түстің талшыққа терең енуін қамтамасыз етті. Термиялық фиксациямен бірге бояудың жууға, үйкеліске және жарыққа тұрақтылығы 4/5–5/5 деңгейіне жетті. Алғаш рет түймешетен мен жаңғақ қабығы қалдықтары экотехнологияның толық циклінде қолданылды. Алынған нәтижелер: Түстің тұрақтылығы ISO бойынша 4/5–5/5 ΔE түс біртектілігі: 1.5–2.0 Плазма өңделген талшықтың гидрофильділігі артқан

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Плазменная обработка: 150-300 Вт, 30-90 сек, гидрофильность +25-30% Обработка квасцами: концентрация 5-8%, 60-70 ° C Ионные жидкости: 2-5% IL, растворимость +20-45% УЗ экстракция: 20-40 кГц, 20-40 мин, выход 16-18% / 12-15% УЗ окраска: 40-60 °C, 30-45 мин, ΔE ≤ 2,0 Термическая фиксация: 100-110 °C, 4-6 мин.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Плазмалық өңдеу:150–300 Вт, 30–90 сек, гидрофильділік +25–30% Квасцымен өңдеу: 5–8% концентрация, 60–70 °C Ионды сұйықтықтар: 2–5% IL, ерігіштік +20–45% УЗ экстракция: 20–40 кГц, 20–40 мин, шығым 16–18% / 12–15% УЗ бояу: 40–60 °C, 30–45 мин, ΔE ≤ 2.0 Термиялық фиксация: 100–110 °C, 4–6 мин

Level of implementation (in Russian) : Технология прошла апробацию на учебно-лабораторной базе Турецкой Республики, г. Измир, университет Эге, отдел текстильного производства, технологический факультет. * Пилотная партия ткани длиной 5 метров была обработана и протестирована по стандартам ISO. Результаты исследования были доложены на научной конференции и готовятся к публикации статьи в научном журнале.

Level of implementation (in Kazakh) : Технология Түркия республикасы, Измир қаласы, Эге университеті, Тоқыма өндірісі бөлімі, технологиялық факультетте оқу-зертханалық базасында апробациядан өтті. • 5 метрлік пилоттық мата партиясы өңделіп, ISO стандарттары бойынша сынақтан өтті. Зерттеу нәтижелері ғылыми конференцияда баяндалды және ғылыми журналда мақала жариялауға дайындалуда.

Efficiency (in Russian) : Экологическая эффективность: снижает использование вредных химических реагентов на 70-100%. Эффективность производства: время процесса окрашивания сокращается, расход энергии снижается, а производительность увеличивается на 25-30%. Экономическая эффективность: сокращаются общие затраты, повышается экспортный потенциал. Потребительская эффективность: получение экологически чистой продукции. Научная эффективность: предложена новая система эффективной фиксации натуральных красителей.

Efficiency (in Kazakh) : Экологиялық тиімділігі: зиянды химиялық реагенттердің қолданылуын 70–100% төмендетеді. Өндірістік тиімділігі: бояу процесінің уақыты қысқарып, энергия шығыны азайып, өнімділік 25–30% артады. Экономикалық тиімділігі: жалпы шығындар қысқарады, экспорттық әлеует жоғарылайды. Тұтынушылық тиімділігі: экологиялық таза өнім алу. Ғылыми тиімділігі: табиғи бояғыштарды тиімді бекітудің жаңа жүйесі ұсынылды.

Field of application (in Russian) : Бытовые и декоративные текстильные изделия (полотенца, шторы, постельное белье). Производство экологически чистой одежды (eco-fashion, slow fashion). Предприятия легкой промышленности, красильно-отделочные фабрики. Учебно-лабораторные центры и технопарки. Новые линии по производству натуральных красителей путем переработки агропродовольственных товаров.

Field of application (in Kazakh) : Тұрмыстық және сәндік тоқыма өнімдері (сүлгілер, перделер, төсек-жабдықтар). Экологиялық таза киім өндірісі (eco-fashion, slow fashion). Жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары, бояу-әрлеу фабрикалары. Оқу-зертханалық орталықтар мен технопарктер. Агроқалдықтарды қайта өңдеу арқылы жаңа табиғи бояғыш өндіру желілері.