The object of research, development or design (in Russian) : Древесные породы в промышленных регионах Восточного Казахстана.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Шығыс Қазақстанның өнеркәсіптік аймақтарындағы ағаш тұқымдары.

Aim of work (in Russian) : Исследовать влияние техногенных факторов и изменения климата на жизнеспособность, продуктивность и восстановление древесных пород в промышленных регионах Восточного Казахстана с целью устойчивого управления экосистемами, их использования и эффективного улучшения загрязнённой экологической среды в городах.

Aim of work (in Kazakh) : Экожүйелерді тұрақты басқару, оларды тиімді пайдалану және қалалардағы ластанған экологиялық ортаны жақсарту мақсатында Шығыс Қазақстанның өнеркәсіптік аймақтарындағы ағаш тұқымдарының өміршеңдігіне, өнімділігіне және қалпына келуіне техногендік факторлар мен климаттың өзгеруінің әсерін зерттеу.

Методы исследования (на русском) : В исследовании применяется комплекс многоаспектных методов, включающий: 1) Анализ и систематизация данных Изучение отечественной и зарубежной научной литературы, сбор и обработка сведений о техногенных выбросах и климатических изменениях по данным государственных экологических служб и метеостанций. 2) Полевые методы Закладка пробных площадей в городах Усть-Каменогорск и Риддер, отбор дендрохронологических образцов (буровых кернов) с модельных деревьев по стандартным методикам. 3) Дендрохронологический анализ Подготовка и перекрестная датировка древесных кернов с использованием программного комплекса TSAP-Win, измерение ширины годичных колец с применением прибора LINTAB-6. 4) Дендроклиматический и статистический анализ Установление зависимостей между шириной годичных колец, уровнями техногенного загрязнения и климатическими параметрами с использованием корреляционного и регрессионного анализа. 5) Цифровая обработка и визуализация данных Создание временных рядов, дендрокарт и графических моделей динамики состояния древесных пород с применением программных средств обработки статистических данных.

Методы исследования (на казахском) : Зерттеуде көпқырлы кешенді әдістер қолданылды, оған мыналар кіреді: 1) Деректерді талдау және жүйелеу Отандық және шетелдік ғылыми әдебиеттерді зерттеу, мемлекеттік экологиялық қызметтер мен метеостанциялар деректері негізінде техногендік шығарындылар мен климаттық өзгерістер туралы ақпаратты жинау және өңдеу. 2) Өрістік зерттеу әдістері Өскемен және Риддер қалаларында сынақ алаңдарын белгілеу, модельдік ағаштардан бур үлгілерін стандартты әдістеме бойынша алу. 3) Дендрохронологиялық талдау Ағаш өзекшелерін өңдеу және оларды TSAP-Win бағдарламасы арқылы айқаспалы даталау, жылдық сақиналардың енін LINTAB-6 аспабы арқылы өлшеу. 4) Дендроклиматтық және статистикалық талдау Жылдық сақиналар ені, техногендік ластану деңгейі және климаттық параметрлер арасындағы өзара байланыстарды корреляциялық және регрессиялық талдау көмегімен анықтау. 5) Сандық өңдеу және деректерді визуализациялау Уақыттық қатарларды, дендрокарталарды және ағаш тұқымдарының жай-күйінің динамикасын көрсететін графикалық модельдерді құру үшін статистикалық деректерді өңдеу бағдарламалық құралдарын қолдану.

Obtained results and novelty (in Russian) : Сформирована теоретико-методическая база исследования на основе анализа отечественных и зарубежных источников; работа в Национальной академической библиотеке (г. Астана) позволила уточнить методику отбора кернов и обработки временных рядов. Создана база данных техногенной нагрузки и климатических параметров региона за 2004–2024 гг. В Усть-Каменогорске и Риддере организованы мониторинговые участки, собрано 300 древесных кернов и дополнительные образцы. Выполнена перекрёстная датировка и сформированы временные ряды радиального прироста. Статья в журнале, рекомендованном ККСНВО МНВО РК: 1. Алипина К.Б., Абилова Ш.Б., Дуламсурен Ч., Тергенбаева Ж.Т. Шығыс Қазақстанның биіктаулы экожүйелерінде ағаш тұқымдастарының климаттық өзгерістерге реакциясын дендрохронологиялық талдау//Вестник Батыс Казахстан университеті.–2025. – Т.99, № 3.–С. 148. Публикации в материалах конференций: 2. Алипина К.Б. Дендроиндикация в исследовании воздействия техногенных и климатических факторов на древесные породы//Сатбаевские чтения: Материалы XII Респ.науч.-практ.конф.студентов, магистрантов, докторантов и молодых ученых.–Усть-Каменогорск: ВКУ им.Аманжолова, 2025.–С.117–122. 3. Алипина К.Б. Изучение годичных колец для понимания климатических колебаний прошлого и прогнозирования будущих тенденции//Материалы Международной научно-практической конференции, посвящённой 90-летию Алтайского ботанического сада и 90-летию Ю.А.Котухова.–Риддер: 2025.–С.29–35.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Зерттеудің теориялық-әдістемелік негізі отандық және шетелдік дереккөздерді талдау негізінде қалыптастырылды; Астана қ. Ұлттық академиялық кітапханасында жүргізілген жұмыс керндерді іріктеу және уақыттық қатарларды өңдеу әдістемесін нақтылауға мүмкіндік берді. Өңірдің 2004–2024 жж. арналған техногендік жүктемесі мен климаттық параметрлері бойынша деректер базасы жасалды. Өскемен және Риддер қалаларында мониторингтік учаскелер ұйымдастырылып, 300 ағаш керні және қосымша үлгілер жиналды. Айқаспалы даталау жүргізіліп, радиалды өсудің уақыттық қатарлары қалыптастырылды. ККСНВО МНВО РК ұсынған журналдағы мақала: 1. Алипина К.Б., Абилова Ш.Б., Дуламсурен Ч., Тергенбаева Ж.Т. Шығыс Қазақстанның биіктаулы экожүйелерінде ағаш тұқымдастарының климаттық өзгерістерге реакциясын дендрохронологиялық талдау //Батыс Қазақстан университетінің хабаршысы. – 2025. – Т. 99, № 3. – 148-б. Конференция материалдарындағы жарияланымдар: 2. Алипина К.Б. Техногендік және климаттық факторлардың ағаш тұқымдарына әсерін зерттеудегі дендроиндикация // Сәтбаев оқулары: XII Республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Өскемен: С. Аманжолов атындағы ШҚУ, 2025. – 117–122-бб. 3. Алипина К.Б. Өткен климаттық ауытқуларды түсіну және болашақ үрдістерді болжау үшін жылдық сақиналарды зерттеу // Алтай ботаникалық бағының 90 жылдығына және Ю.А. Котуховтың 90 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары.– Риддер: Алтай ботаникалық бағы, 2025. – 29–35-бб.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Основные конструктивные и технико-экономические показатели проекта включают: заложение мониторинговых участков в промышленных городах Восточного Казахстана (Усть-Каменогорск, Риддер), отбор 300 дендрохронологических кернов и дополнительных фитобиологических образцов, исследование 5 индикаторных древесных пород, формирование многолетних рядов климатических и техногенных данных за 2004–2024 гг., а также создание интегрированной дендроэкологической базы данных, пригодной для дальнейшего анализа устойчивости древесных экосистем.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Жобаның негізгі конструктивтік және техника-экономикалық көрсеткіштері мыналарды қамтиды: Шығыс Қазақстанның өнеркәсіптік қалаларында (Өскемен, Риддер) мониторингтік учаскелерді ұйымдастыру, 300 дендрохронологиялық керндер мен қосымша фитобиологиялық үлгілерді іріктеу, 5 индикаторлық ағаш тұқымын зерттеу, 2004–2024 жж. арналған климаттық және техногендік деректердің көпжылдық қатарларын қалыптастыру, сондай-ақ орман экожүйелерінің тұрақтылығын әрі қарай талдауға қолайлы интеграцияланған дендроэкологиялық деректер базасын құру.

Level of implementation (in Russian) : Результаты исследования находятся на теоретическом и методологическом уровне (TRL 1). Проведена апробация на научных конференциях и в публикациях, результаты могут быть использованы в дальнейшем для разработки практических рекомендаций по экологическому мониторингу и устойчивому управлению городскими экосистемами.

Level of implementation (in Kazakh) : Зерттеу нәтижелері теориялық және әдіснамалық деңгейде (TRL 1) орналасқан. Нәтижелер ғылыми конференцияларда және жарияланымдарда апробациядан өтті, оларды алдағы уақытта экологиялық мониторингті жүзеге асыру және қалалық экожүйелерді тұрақты басқару бойынша практикалық ұсынымдар әзірлеуде пайдалануға болады.

Efficiency (in Russian) : Эффективность проекта проявляется в формировании научно обоснованной теоретико-методической базы, позволяющей оценивать влияние техногенных и климатических факторов на древесные экосистемы. Полученные данные и методические подходы повышают качественный уровень исследований в области экологического мониторинга и создают основу для разработки практических рекомендаций для природоохранных органов и научных учреждений.

Efficiency (in Kazakh) : Жобаның тиімділігі техногендік және климаттық факторлардың ағаш экожүйелеріне ықпалын бағалауға мүмкіндік беретін ғылыми тұрғыдан негізделген теориялық-әдістемелік базаның қалыптасуымен айқындалады. Алынған деректер мен әдістемелік тәсілдер экологиялық мониторинг саласындағы зерттеулердің сапалық деңгейін арттырып, табиғатты қорғау органдары мен ғылыми мекемелер үшін практикалық ұсынымдар әзірлеуге негіз болады.

Field of application (in Russian) : Целевые потребители результатов проекта - органы экологического мониторинга, общественные экологические организации, исследовательские институты и университеты, лесные хозяйства и учебные заведения.

Field of application (in Kazakh) : Жобаның нәтижелерінің мақсатты тұтынушылары – экологиялық мониторинг органдары, қоғамдық экологиялық ұйымдар, зерттеу институттары мен университеттер, орман шаруашылықтары және оқу орындары.