The object of research, development or design (in Russian) : Картофель. Solanum tuberosum L.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Картоп. Solanum tuberosum L.

Aim of work (in Russian) : Создание банка оздоровленных сортов картофеля отечественной, зарубежной селекции в культуре in vitro и получение посадочного материала в виде миниклубней для ведения первичного семеноводства на безвирусной основе в условиях Северного Казахстана

Aim of work (in Kazakh) : n vitro жағдайында отандық, шетелдік селекциялық картоптың сауықтыру сорттарының банкін құру және Солтүстік Қазақстан жағдайында вируссыз негізде бастапқы тұқым шаруашылығын жүргізу үшін шағын түйнектер түріндегі отырғызу материалын алу.

Методы исследования (на русском) : Проводилась термотерапия клубней, изоляция и культивирование апикальных меристем на стерильной среде с применением микроклонального размножения in vitro. Использовались гормональные добавки для стимуляции роста побегов и корней. Биометрические показатели (высота растений, количество междоузлий, площадь листьев) определялись по стандартным методикам ВНИИКХ. Для диагностики вирусных инфекций применялись современные молекулярные и иммунологические методы — ПЦР и ИФА, обладающие высокой чувствительностью и специфичностью. Полевые испытания включали фенологические наблюдения, биометрические измерения, учёт урожайности и оценку устойчивости оздоровленных форм картофеля по сравнению с контролем. Учет пораженности фитофторозом и вирусными болезнями проводился по международной шкале СЭВ. Урожай анализировался по фракциям и качественным показателям согласно ГОСТ. Почвенно-агрохимические анализы (влажность, содержание фосфора, калия, азота, pH) выполнялись по стандартным методикам ГОСТ. Для изучения мирового опыта проводился анализ научных публикаций за последние 10 лет из баз Scopus, Web of Science, Science Direct и Springer. Статистическая обработка данных осуществлялась с использованием программного пакета AgCStat (Microsoft Excel) с применением дисперсионного, регрессионного и корреляционного анализа для определения достоверности различий между вариантами.

Методы исследования (на казахском) : Түйнектерге термотерапия жүргізіліп, апикальды меристемалар стерильді ортада in vitro микроклональды көбейту әдісімен оқшауланып өсірілді. Өскін және тамыр түзілуін ынталандыру мақсатында гормоналды қоспалар қолданылды. Өсімдіктердің биометриялық көрсеткіштері (өсімдік биіктігі, буынаралық саны, жапырақ ауданы) ВНИИКХ стандартты әдістемелері бойынша анықталды. Вирустық инфекцияларды анықтау үшін жоғары сезімталдық пен нақтылыққа ие заманауи молекулалық және иммунологиялық әдістер — ПТР және ИФТ қолданылды. Дала жағдайындағы сынақтар фенологиялық бақылауларды, биометриялық өлшеулерді, өнімділік есебін және сауықтырылған картоп үлгілерінің бақылау нұсқасымен салыстырғандағы төзімділігін бағалауды қамтыды. Фитофтороз және вирустық аурулармен зақымдану деңгейі СЭВ халықаралық шкаласы бойынша есептелді. Өнім фракциялар мен сапалық көрсеткіштер бойынша ГОСТ талаптарына сәйкес талданды. Топырақтың агрохимиялық талдауы (ылғалдылық, фосфор, калий, азот мөлшері, рН) ГОСТ стандартты әдістемелерімен орындалды. Әлемдік тәжірибені зерделеу мақсатында соңғы 10 жылдағы ғылыми жарияланымдарға (Scopus, Web of Science, Science Direct, Springer дерекқорларынан) талдау жүргізілді. Алынған деректердің статистикалық өңдеуі AgCStat (Microsoft Excel) бағдарламалық кешені арқылы жүргізіліп, дисперсиялық, регрессиялық және корреляциялық талдау әдістері нұсқалар арасындағы айырмашылықтардың нақтылығын анықтау үшін қолданылды.

Obtained results and novelty (in Russian) : Проведен обзор и анализ современных литературных источников (Thomson Reuters, Scopus, CRCnetBASE, Science Direct, Springer), а также изданий, рекомендованных КОКСНВО, и диссертационных работ. На основании проведённого анализа опубликована статья Сураганова А.М., Сураганов М.Н. «Биотехнологические подходы к оздоровлению и селекции картофеля (Solanum tuberosum L.) в Казахстане и странах Евразии» // Сельскохозяйственные науки, №3 (67), с. 148–153. Сформирована база данных по методам оздоровления и микроклонального размножения сортов картофеля. Подготовлен и отобран исходный материал — клубни и растения 10 сортов (Колумбо, Астана, Гала, Нэрли, Импала, Сорая, Эдем, Улан, Сантэ и др.). Получены апикальные меристемы и заложены первичные культуры in vitro. Отработаны условия применения метода меристемной культуры и термотерапии для выделенных сортов. Проведена вирусная диагностика исходного материала с определением уровня инфицированности.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Қазіргі заманғы әдеби дереккөздерге (Thomson Reuters, Scopus, CRCnetBASE, Science Direct, Springer), сондай-ақ КОКСНВО ұсынған басылымдар мен диссертациялық жұмыстарға шолу жасалып, талдау жүргізілді. Осы зерттеулердің негізінде Сураганова А.М., Сураганов М.Н. авторлығымен «Биотехнологические подходы к оздоровлению и селекции картофеля (Solanum tuberosum L.) в Казахстане и странах Евразии» атты ғылыми мақала «Сельскохозяйственные науки» журналының №3 (67) санында, 148–153 беттерде жарияланды. Картоп сорттарын сауықтыру және микроклоналды көбейту әдістері бойынша деректер базасы қалыптастырылды. Бастапқы материал – 10 сорттың түйнектері мен өсімдіктері (Колумбо, Астана, Гала, Нэрли, Импала, Сорая, Эдем, Улан, Сантэ және т.б.) дайындалып, іріктелді. Апикальды меристемалар алынып, in vitro бастапқы мәдениеттері қаланған. Бөлінген сорттар үшін меристема мәдениеті мен термотерапия әдісін қолдану шарттары пысықталды. Вирустық жұқпалануды анықтау мақсатында бастапқы материалға вирусологиялық диагностика жүргізілді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : В 2025 году в рамках проекта начаты работы по созданию банка оздоровленных сортов картофеля и получению безвирусного посадочного материала. Конструктивные показатели: проведены лабораторные работы по термотерапии и выделению апикальных меристем; освоены методы микроклонального размножения in vitro; подготовлены питательные среды и проведено культивирование безвирусных растений; проведены ПЦР- и ИФА-тестирования на наличие вирусов; начато формирование коллекции оздоровленных образцов картофеля; созданы условия для дальнейших тепличных и полевых испытаний. Технико-экономические показатели: приживаемость растений составила около 85%; проведены подготовительные работы по оснащению лаборатории необходимым оборудованием

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : 2025 жылы жоба аясында сауыттырылған картоп сорттарының банкін құру және вируссыз отырғызу материалы алу жұмыстары басталды. Құрылымдық көрсеткіштер: термотерапия және апикальды меристемаларды бөліп алу бойынша зертханалық жұмыстар жүргізілді; in vitro микроклоналды көбейту әдістері игерілді; қоректік орталар дайындалып, вируссыз өсімдіктерді өсіру жұмыстары жүргізілді; вирустардың бар-жоғын анықтау үшін ПТР және ИФА тестілеулері өткізілді; сауыттырылған картоп үлгілерінің коллекциясын қалыптастыру жұмыстары басталды; әрі қарай жылыжай және дала сынақтары үшін жағдайлар жасалды.

Level of implementation (in Russian) : не внедрено

Level of implementation (in Kazakh) : енгізілген жоқ

Efficiency (in Russian) : Проект обеспечит получение качественного безвирусного семенного материала картофеля, повышение урожайности и снижение применения пестицидов. Разработанные методы будут полезны для других культур и послужат основой для дальнейших биотехнологических исследований, помогут сохранить оздоровленные сорта картофеля отечественной, зарубежной селекции.

Efficiency (in Kazakh) : Жоба жоғары сапалы, вирустардан таза картоп тұқымдық материалын алуды, өнімділікті арттыруды және пестицидтерді қолдануды азайтуды қамтамасыз етеді. Әзірленген әдістер басқа дақылдар үшін пайдалы болып, әрі қарайғы биотехнологиялық зерттеулерге негіз болады, сондай-ақ отандық және шетелдік сұрыптардың сауықтырылған үлгілерін сақтауға мүмкіндік береді.

Field of application (in Russian) : сельское хозяйство

Field of application (in Kazakh) : ауыл шаруашылығы