The object of research, development or design (in Russian) : Данные из формы № ТБ-03/у («Журнал регистрации больных туберкулезом»), утверждённой приказом №907 МЗ РК; показатели World Bank DataBank

The object of research, development or design (in Kazakh) : № ТБ-03/у нысаны («Туберкулезбен ауыратын науқастарды тіркеу журналы»), ҚР ДСМ №907 бұйрығымен бекітілген деректер; World Bank DataBank көрсеткіштері

Aim of work (in Russian) : Разработка информационного ресурса об эпидемиологической ситуации по туберкулезу в Республике Казахстан с целью повышения осведомленности заинтересованных лиц

Aim of work (in Kazakh) : Мүдделі тұлғалардың хабардарлығын арттыру мақсатында Қазақстан Республикасында туберкулез бойынша эпидемиологиялық жағдай туралы ақпараттық ресурс әзірлеу

Методы исследования (на русском) : По данным формы № ТБ-03/у была рассчитана заболеваемость - отношение числа новых зарегистрированных случаев заболевания к общей численности населения Республики Казахстан за соответствующий год, выраженное на 100 000 населения. Оценка уровня заболеваемости туберкулёзом проведена в разрезе регионов за период с 2014 по 2022 годы. Был проведён анализ временных рядов заболеваемости туберкулёзом с использованием показателя среднего ежегодного процентного изменения (Average Annual Percentage Change, AAPC) с расчётом 95% доверительных интервалов для оценки точности и статистической значимости тенденций. Для дополнительного изучения прогноза заболеваемости и смертности был проведен анализ временных рядов с использованием модели линейного тренда Холта, который позволил количественно оценить изменения эпидемиологической ситуации. Показатели World Bank DataBank использовались для более детализированной оценки прогноза заболеваемости туберкулезом в РК до 2030 года методом ARIMA, а также для отбора и оценки потенциальных социально-экономических детерминант, влияющих на прогноз заболеваемости путем проведения мультивариативной логистической регрессии

Методы исследования (на казахском) : № ТБ-03/у нысанының деректері бойынша аурушаңдық деңгейі есептелді — яғни, белгілі бір жылы тіркелген жаңа жағдайлар санының Қазақстан Республикасының жалпы халқы санымен қатынасы, 100 000 халыққа шаққанда көрсетілді. Туберкулезбен аурушандық деңгейін бағалау 2014–2022 жылдар аралығында аймақтар бөлінісінде жүргізілді. Туберкулезбен аурушандықтың уақыттық қатарлар талдауы орташа жылдық пайыздық өзгеріс көрсеткішімен (Average Annual Percentage Change, AAPC) және 95% сенімді интервалдармен орындалды, бұл үрдістердің нақтылығы мен статистикалық маңыздылығын бағалауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, аурушаңдық пен өлім-жітімнің болжамын тереңірек зерттеу үшін Холттың сызықтық тренд үлгісін қолдану арқылы уақыттық қатарлар талдауы жүргізілді, бұл эпидемиологиялық жағдайдың өзгерістерін сандық тұрғыдан бағалауға мүмкіндік берді. World Bank DataBank көрсеткіштері ARIMA әдісімен 2030 жылға дейінгі туберкулезбен сырқаттанушылықтың болжамын неғұрлым дәл бағалау үшін, сондай-ақ аурушаңдықтың болжамына ықпал ететін әлеуметік-экономикалық детерминанттарды іріктеу және бағалау мақсатында мультивариантты логистикалық регрессия жүргізу үшін пайдаланылды.

Obtained results and novelty (in Russian) : За период 2014–2022 гг. наблюдается устойчивое снижение заболеваемости и смертности от туберкулёза как по Республике Казахстан, так и по всем регионам. Однако отдельные группы населения остаются уязвимыми: уровень заболеваемости среди сельских жителей превышает городской; ВИЧ-инфицированные, беременные, пациенты с сахарным диабетом и контактные лица по-прежнему относятся к группам высокого риска. Прогнозные модели показывают благоприятное снижение показателей до 2030 года, но требуют учёта политических, демографических, социальных и экономических факторов, влияющих на эпидемиологическую ситуацию. Казахстан достиг значительных успехов в борьбе с туберкулёзом с 2000 по 2023 гг., однако социально-экономические факторы (доступ к экологически чистому топливу, плотность и возрастная структура населения) могут изменять прогноз. Научная новизна исследования заключается в комплексной оценке динамики заболеваемости и смертности с применением современных методов анализа временных рядов (AAPC, Holt, ARIMA) и сопоставлении национальных показателей с социально-экономическими данными World Bank DataBank. Это позволило выявить взаимосвязи между эпидемиологическими тенденциями и демографическими детерминантами, уточнить региональные особенности и определить направления для разработки профилактических и прогностических стратегий.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : 2014–2022 жылдар аралығында Қазақстан Республикасы бойынша және барлық өңірлерде туберкулезбен сырқаттанушылық пен өлім-жітімнің тұрақты төмендеуі байқалады. Алайда кейбір халық топтары әлі де осал санатта: ауыл тұрғындарының сырқаттанушылық деңгейі қалалықтардан жоғары, ал АИТВ жұқтырғандар, жүкті әйелдер, қант диабетімен ауыратындар және байланыста болған адамдар эпидемиологиялық тұрғыдан жоғары қауіп тобына жатады. Болжамдық модельдер 2030 жылға дейін көрсеткіштердің қолайлы төмендеуін көрсетеді, бірақ эпидемиологиялық жағдайға әсер ететін саяси, демографиялық, әлеуметтік және экономикалық факторларды ескеру қажет. Қазақстан 2000–2023 жылдары туберкулезге қарсы күресте айтарлықтай жетістіктерге жетті, алайда әлеуметтік-экономикалық факторлар (экологиялық таза отынға қолжетімділік, халықтың тығыздығы мен жас құрылымы) болжамға әсер етуі мүмкін. Зерттеудің ғылыми жаңалығы – заманауи статистикалық әдістерді (AAPC, Holt, ARIMA) пайдалана отырып, сырқаттанушылық пен өлім-жітім динамикасын кешенді бағалау және ұлттық көрсеткіштерді Дүниежүзілік банк деректерімен салыстыруда. Бұл эпидемиологиялық үрдістер мен демографиялық детерминанттар арасындағы байланыстарды айқындауға, өңірлік ерекшеліктерді нақтылауға және профилактикалық, болжамдық стратегияларды жетілдіруге мүмкіндік берді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Полученные результаты обеспечивают научно-обоснованную основу для оптимизации национальных и региональных программ борьбы с туберкулёзом и позволяют повысить эффективность распределения бюджетных средств на профилактические мероприятия. Потенциал экономического эффекта: внедрение ресурса в систему общественного здравоохранения позволит сократить затраты на аналитические и мониторинговые операции в фтизиатрической службе.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Алынған нәтижелер туберкулезбен күресудің ұлттық және өңірлік бағдарламаларын оңтайландыруға ғылыми негіздерін қалыптастырады және алдын алу шараларына арналған бюджет қаражатын тиімді бөлуге мүмкіндік береді. Экономикалық тиімділіктің әлеуеті: ақпараттық ресурсты қоғамдық денсаулық сақтау жүйесіне енгізу фтизиатриялық қызметтегі талдамалық және мониторингтік операцияларға жұмсалатын шығындарды азайтуға мүмкіндік береді.

Level of implementation (in Russian) : Результаты исследования находятся на стадии подготовки к практическому внедрению. По итогам анализа сформированы аналитические материалы и двуязычный контент (на государственном и русском языках) для размещения на создаваемом информационном ресурсе. Разработаны алгоритмы прогнозирования эпидемиологических показателей, прошедшие апробацию на реальных данных за 2014–2022 годы.

Level of implementation (in Kazakh) : Зерттеу нәтижелері тәжірибелік енгізуге дайындық сатысында тұр. Талдау қорытындылары бойынша жасалып жатқан ақпараттық ресурста орналастыруға арналған талдамалық материалдар мен екі тілдегі (мемлекеттік және орыс тілдеріндегі) контент әзірленді. 2014–2022 жылдар аралығындағы нақты деректер негізінде сынақтан өткен эпидемиологиялық көрсеткіштерді болжау алгоритмдері жасалды.

Efficiency (in Russian) : Результаты проекта обладают высокой научной, практической и социальной эффективностью. Впервые в Республике Казахстан проведён комплексный анализ временных рядов заболеваемости и смертности от туберкулёза с применением моделей Holt и ARIMA, что позволило спрогнозировать эпидемиологические показатели до 2030 года и выявить ключевые социально-экономические детерминанты заболевания. Планируемый двуязычный информационный ресурс будет способствовать повышению осведомлённости специалистов и улучшению качества управленческих решений в сфере общественного здравоохранения. Внедрение результатов проекта позволит оптимизировать распределение бюджетных средств и снизить затраты на аналитические и мониторинговые операции в фтизиатрической службе. Таким образом, проект имеет значимый вклад в развитие цифровых инструментов эпидемиологического анализа и укрепление доказательной медицины в Казахстане.

Efficiency (in Kazakh) : Жобаның нәтижелері жоғары ғылыми, практикалық және әлеуметтік тиімділікке ие. Қазақстан Республикасында алғаш рет туберкулезбен аурушандық пен өлім-жітімнің уақыттық қатарлары Holt және ARIMA үлгілерін қолдану арқылы кешенді түрде талданды, бұл 2030 жылға дейінгі эпидемиологиялық көрсеткіштерді болжауға және аурудың негізгі әлеуметтік-экономикалық детерминанттарын айқындауға мүмкіндік берді. Жоспарланып отырған екі тілдегі ақпараттық ресурс мамандардың хабардарлығын арттыруға және қоғамдық денсаулық сақтау саласындағы басқарушылық шешімдердің сапасын жақсартуға ықпал етеді. Жоба нәтижелерін енгізу бюджет қаражатын бөлу процесін оңтайландыруға және фтизиатриялық қызметтегі талдамалық пен мониторингтік операцияларға жұмсалатын шығындарды азайтуға мүмкіндік береді. Осылайша, жоба эпидемиологиялық талдаудың цифрлық құралдарын дамыту мен дәлелді медицинаны нығайту ісіне елеулі үлес қосады.

Field of application (in Russian) : Планируется внедрение разработанного информационного ресурса в систему подготовки специалистов общественного здравоохранения и фтизиатрической службы, а также использование результатов исследования при разработке национальных и региональных программ по борьбе с туберкулёзом и повышении эффективности мониторинга заболеваемости и смертности.

Field of application (in Kazakh) : Дайындалған ақпараттық ресурсты қоғамдық денсаулық сақтау және фтизиатриялық қызмет мамандарын даярлау жүйесіне енгізу жоспарлануда. Сондай-ақ зерттеу нәтижелерін туберкулезбен күресудің ұлттық және өңірлік бағдарламаларын әзірлеуде және сырқаттанушылық пен өлім-жітім көрсеткіштерін мониторингтеу тиімділігін арттыруда пайдалану көзделген.