The object of research, development or design (in Russian) : Знаковая система и тамги казахов Алтая

The object of research, development or design (in Kazakh) : Алтай қазақтарының белгі жүйесі мен таңбалары

Aim of work (in Russian) : Определение, документирование, исследование и введение в научный оборот традиционных и современных тамга-знаков казахов Алтая, включая отдельные родовые группы, проживающие на российской, монгольской и китайской сторонах Алтая, а также переселившиеся в Анатолию.

Aim of work (in Kazakh) : Алтайдың Ресей, Моңғолия, Қытай тарапында өмір сүріп жатқан және Анадолыға жер ауған жекелеген руларды қоса алғандағы Алтай қазақтарының бұрынғы және қолданыстағы таңба-белгілерін анықтау, құжаттау, зерттеу және ғылыми айналымға енгізу.

Методы исследования (на русском) : В исследовании использованы источниковедческий, сравнительно-типологический и диахронический методы. Проведён анализ архивных документов с изображениями тамг из фондов ЦГА РК, их графическое сопоставление и территориальная привязка по историческим картам XIX–XX вв. Классификация знаков выполнена на основе морфологического анализа их элементов. Диахроническое картирование позволило проследить динамику распространения и трансформации графических форм тамг. Применены этноархеологические методы: фиксация тамг на археологических артефактах, предметах быта и клеймах домашних животных; фото- и графическая документация, планиграфия и каталогизация находок. Этнографический компонент включал интервьюирование жителей казахского Алтая для выявления современных форм и семантики родовых знаков.

Методы исследования (на казахском) : Зерттеуде деректанулық, салыстырмалы-типологиялық және диахрондық әдістер кешенді түрде қолданылды. ЦГА ҚР қорларындағы таңба бейнелері бар мұрағаттық материалдар зерттеліп, олардың графикалық нұсқалары салыстырылды және XIX–XX ғасырлардағы тарихи карталар негізінде аумақтық таралу аймақтары анықталды. Таңбалар морфологиялық белгілеріне қарай жүйеленіп, олардың құрылымдық ерекшеліктері мен өзгеру үрдістері талданды. Диахрондық картографиялау арқылы таңбалардың уақыт пен кеңістік бойынша таралу және түрлену динамикасы көрсетілді. Этноархеологиялық зерттеу әдістері аясында археологиялық артефактілерде, тұрмыстық бұйымдар мен үй жануарларының ен-таңбаларында кездесетін белгілер фото және графикалық түрде тіркеліп, жоспарлық (планиграфиялық) түсіру мен каталогтау жұмыстары жүргізілді. Этнографиялық бағытта Қазақ Алтайының қазіргі тұрғындарымен сұхбаттар алынып, олардың таңба дәстүрлерін қолдану тәжірибесі, мағыналық түсіндірмелері мен жергілікті ерекшеліктері анықталды.

Obtained results and novelty (in Russian) : В ходе исследований 2025 г. проведены полевые работы в Уланском, Катон-Карагайском, Курчумском, Маркакольском и Тарбагатайском районах Восточно-Казахстанской области, а также в Кош-Агачском районе Республики Алтай (РФ). Зафиксированы археологические объекты с изображениями тамг, памятники погребальной культуры с родовыми символами и современные образцы традиции «ен-таңба салу». Проведено архивное изучение материалов XVIII–XX вв., что позволило сопоставить более 2000 знаков и разработать предварительную типологию (8 типов и 11 подтипов). Определены их ареалы и функциональные особенности. В рамках международных командировок в Турцию и Монголию собраны новые этнографические и музейные материалы, заключён договор о сотрудничестве с Региональным музеем Баян-Улгий. Новизна: впервые выполнено комплексное сопоставление археологических, этнографических и архивных данных по знаковой системе казахов Алтая, создана база данных и разработана типология, отражающая преемственность тамг от древности до современности.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : 2025 жылғы зерттеу жұмыстары аясында Шығыс Қазақстан облысының Ұлан, Катонқарағай, Күршім, Марқакөл және Тарбағатай аудандарында, сондай-ақ Ресей Федерациясының Алтай Республикасындағы Қосағаш ауданында далалық зерттеу жұмыстары жүргізілді. Таңба бейнелері бар археологиялық нысандар, рулық таңбалары бар жерлеу мәдениетінің ескерткіштері және «ен-таңба салу» дәстүрінің қазіргі үлгілері тіркелді. XVIII–XX ғасырлардағы мұрағаттық материалдар зерделеніп, 2000-нан астам таңба салыстырылып, алдын ала типологиясы жасалды (8 тип және 11 ішкі тип). Олардың таралу аймақтары мен функционалдық ерекшеліктері айқындалды. Түркия мен Моңғолияға жасалған халықаралық іссапарлар барысында жаңа этнографиялық және музейлік материалдар жиналып, Баян-Өлгей аймақтық музейімен ынтымақтастық туралы келісім жасалды. Жаңалығы: алғаш рет Алтай қазақтарының белгілер жүйесіне қатысты археологиялық, этнографиялық және мұрағаттық деректер кешенді түрде салыстырылып, көне дәуірден бүгінге дейінгі таңбалардың сабақтастығын көрсететін деректер базасы мен типологиясы әзірленді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Проект продемонстрировал высокую эффективность в достижении поставленных целей. Выполнен полный объём исследовательских, полевых и аналитических работ; результаты прошли апробацию и опубликованы в ведущих научных изданиях. Опубликованы две статьи в международных журналах, индексируемых в базе Scopus (Q1), и одна — в журнале «Отан тарихы», рекомендованном КОКСНВО МНВО РК; ещё одна статья принята к публикации в журнале «Археология Казахстана» (Scopus, Q1, процентиль 60). В ходе этноархеологических исследований в Уланском, Тарбагатайском, Катон-Карагайском и Курчумском районах Восточно-Казахстанской области, Кош-Агачском районе Республики Алтай (РФ), а также при изучении материалов Центрального государственного архива Республики Казахстан (ЦГА РК) зафиксировано и документировано свыше 2000 тамг и знаков. Полевые и архивные результаты сопоставлены между собой, что позволило выявить устойчивые графические и территориальные соответствия. В результате реконструированы морфология и ареалы знаков идентичности в Восточном Казахстане. Для этнографических групп каракерей, матай, терстамгалы, сарыжомарт и уак выявлена устойчивая корреляция между типами родовых знаков и их локализацией. Итоги исследования имеют научную и практическую значимость, что подтверждается международными публикациями и созданием базы данных по визуально-знаковому наследию Казахского Алтая.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Жоба өз мақсатына толықтай жетіп, жоғары нәтиже көрсетті. Зерттеу, далалық және талдамалық жұмыстардың барлық кезеңдері жоспарға сәйкес орындалды. Нәтижелер сыннан өтіп, беделді ғылыми басылымдарда жарияланды. Scopus (Q1) базасында индекстелген екі халықаралық журналда және КОКСНВО МҒЖБМ ұсынған «Отан тарихы» журналында мақалалар жарық көрді. Сонымен қатар, тағы бір мақала Scopus (Q1, 60-процентиль) базасына енгізілген «Қазақстан археологиясы» журналына жариялануға қабылданды. Этноархеологиялық зерттеулер Шығыс Қазақстан облысының Ұлан, Тарбағатай, Катонқарағай және Күршім аудандарында, сондай-ақ Ресей Федерациясының Алтай Республикасындағы Қошағаш ауданында жүргізілді. Бұған қоса, Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұрағаты (ОММ РК) қорларындағы тарихи деректер зерттелді. Нәтижесінде 2000-нан астам таңба мен белгі анықталып, құжатталды. Далалық және мұрағаттық деректер өзара салыстырылып, олардың графикалық ұқсастықтары мен таралу ерекшеліктері айқындалды. Зерттеу нәтижесінде Шығыс Қазақстан аумағындағы рулық белгілердің морфологиялық түрлері мен таралу аймақтары анықталды. Қаракерей, Матай, Терстаңбалы, Сарыжомарт және Уақ руларының таңба түрлері мен олардың тарихи қоныстану аумақтары арасында тұрақты байланыс бар екені дәлелденді. Зерттеу қорытындылары ғылыми тұрғыдан маңызды әрі практикалық мәнге ие. Бұл халықаралық деңгейде жарияланған еңбектермен және Қазақ Алтайының таңбалық мұрасы жөніндегі деректер базасының құрылуымен расталады.

Level of implementation (in Russian) : Результаты исследования полностью введены в научный оборот.

Level of implementation (in Kazakh) : Зерттеу нәтижелері толықтай ғылыми айналымға енгізілді.

Efficiency (in Russian) : Жоба іске асырылған кезеңде Қазақ Алтайының таңбалары мен белгілерін зерттеуге қатысты өзекті ғылыми міндеттерді шешуге бағытталған жұмыстар атқарылды. Алынған нәтижелер тек ғылыми қызметте ғана емес, сонымен қатар музейлік және көрмелік тәжірибеде де қолданылып, қазақ халқының мәдени мұрасын кеңінен танытуға және насихаттауға мүмкіндік берді. Жобаның әлеуметтік-экономикалық әсері өңірде жаңа жұмыс орындарының ашылуынан, сондай-ақ шағын және орта бизнестің дамуына серпін беруінен көрініс тапты. Олар көлік құралдарын жалға беру, қажетті материалдарды жеткізу және баспаханалық қызмет көрсету арқылы қосымша табыс табу мүмкіндігіне ие болды.

Efficiency (in Kazakh) : В ходе реализации проекта были выполнены работы, направленные на решение актуальных задач по изучению тамг и знаков казахов Алтая. Полученные результаты нашли применение не только в научной деятельности, но и в музейно-выставочной практике, что способствовало популяризации и расширению знаний о культурном наследии казахского народа. Социально-экономический эффект проекта проявился в создании новых рабочих мест в регионе, а также в стимулировании малого и среднего бизнеса, получившего дополнительный доход за счёт аренды транспортных средств, поставок необходимых материалов и оказания типографских услуг.

Field of application (in Russian) : Целевым потребителем полученных результатов является научное сообщество, а косвенным потребителем – сфера образования, музейного дела и туризма. Распространение результатов работы среди потенциальных пользователей, научного сообщества и широкой общественности осуществляется через средства массовой информации, в том числе во всемирной паутине, а также традиционными методами, путем публикации статей и оформления рукописей научных работ.

Field of application (in Kazakh) : Мақсатты тұтынушылары – ғылыми қауымдастық, жанама тұтынушысы – білім беру, музей ісі және туризм саласы. Жұмыс нәтижелері әлеуетті пайдаланушылар, ғылыми қауымдастық және қалың жұртшылық арасында таратылуда, БАҚ, соның ішінде Бүкіләлемдік Интернет арқылы, сондай-ақ дәстүрлі әдістермен, мақалалар жариялау және ғылыми еңбектің қолжазбасын әзірлеу арқылы жүзеге асырылуда.