The object of research, development or design (in Russian) : картофель (Solanum tuberosum L.), огурец (Cucumis sativus L.), геномные ДНК сортов картофеля и огурца, интродуцированные и отечественные сорта яблони (Malus domestica), земляника садовая (Fragaria spp.), сорта «Маравилла» и «Карамелька» малины (Rubus spp.), сорта голубики высокорослой (Vaccinium corymbosum L.)., климатические и эдафические параметры территории Республики Казахстан, фитопатогенные грибы, выделенные с пораженных поверхностей яблони и земляники, вирусы картофеля, Phytophthora infestans, колорадский жук (Leptinotarsa decemlineata), Chlamydomonas reinhardtii.

The object of research, development or design (in Kazakh) : картоп (Solanum tuberosum L.), қияр (Cucumis sativus L.), картоп пен қияр сорттарының геномдық ДНҚ, интродукцияланған және отандық алма сорттары (Malus domestica), бақша құлпынайы (Fragaria spp.), таңқурайдың (Rubus spp.) «Маравилла» және «Карамелька» сорттары, биік бұталы көкжидек сорттары (Vaccinium corymbosum L.), Қазақстан Республикасы аумағының климаттық және эдафикалық параметрлері, алма ағаштары мен құлпынайдың зақымдалған беттерінен оқшауланған фитопатогенді саңырауқұлақтар, картоп вирустары, Phytophthora infestans, Колорадо қоңызы (Leptinotarsa decemlineata), Chlamydomonas reinhardtii.

Aim of work (in Russian) : разработать молекулярно-генетические, биотехнологические и биоинформационные подходы для устойчивого развития плодоовощеводства.

Aim of work (in Kazakh) : жеміс-көкөніс шаруашылығын тұрақты дамытудың молекулалық-генетикалық, биотехнологиялық және биоинформатикалық тәсілдерін әзірлеу.

Методы исследования (на русском) : полевые, селекционные, молекулярно-биологические, генетические, микробиологические, вирусологические, морфологические, микроскопические, биотехнологические, ансамблевые машинного обучения, экологического моделирования, генно-инженерные.

Методы исследования (на казахском) : далалық, селекциялық, молекулалық биологиялық, генетикалық, микробиологиялық, вирусологиялық, морфологиялық, микроскопиялық, биотехнологиялық, машиналық оқытудың ансамбльдік әдістері, экологиялық модельдеу, гендік инженерия.

Obtained results and novelty (in Russian) : • Оценены 20 образцов картофеля и 10 сортообразцов огурца. В Госкомиссию МСХ РК переданы 1 среднеспелый сорт картофеля и 1 сорт огурца (корнишон); • Созданы праймеры для генотипирования и выявления устойчивости к вирусам PVM, PVS, PVY, PVX, PLRV. Собрана коллекция из 38 сортов Алматинской области; • Синтезировано 53 праймера для создания панели маркеров огурца. Сформирована выборка из 30 гибридов, выделено 149 препаратов ДНК для генотипирования; • Гибридизация яблони дала 1035 семян (введены in vitro). Совместимость до 66,6%: Старкримсон×Апорт, Максат×Восход, Нурсат×Апорт. Выделена ДНК; получены культуры возбудителей парши и мучнистой росы; • Из 140 образцов земляники выделены изоляты грибов. Подобраны условия их культивирования, консервации и хранения культур; • Создана коллекция малины «Маравилла» и «Карамелька». Оптимизированы протоколы in vitro, проведена диагностика на вирусы, получены безвирусные линии; • Оценена адаптивность голубики: сорта Топшелф и Валор — лучшие. Выделено 180 образцов ДНК и 145 РНК; • Сформированы климатические предикторы РК. Прогноз на 2021–2040: потепление на 1,2–2,0°C (зимой до 2,8°C). Систематизированы пороги для вредителей картофеля. Изменение климата расширит ареалы вредителей. Для прогнозов обоснован выбор моделей SDM/ENM и алгоритмов Random Forests, XGBoost; • Трансформирован пластом Chlamydomonas для получения дцРНК актина колорадского жука с целью создания экологичного биоинсектицида.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Картоптың 20 үлгісі мен қиярдың 10 сұрып үлгісі бағаланды. ҚР АШМ Мемлекеттік комиссиясына картоптың 1 сұрпы мен қиярдың 1 сұрпы тапсырылды; PVM, PVS, PVY, PVX, PLRV вирустарына төзімділікті анықтау праймерлер жасалды. 38 сұрпынан тұратын коллекция жиналды; Қияр маркерлерінің панелін құру үшін 53 праймер синтезделді. 30 гибридтен тұратын іріктеме жасалып, 149 ДНҚ препараты бөлініп алынды; Алманы будандастыру нәтижесінде 1035 тұқым алынды (in vitro енгізілді). Старкримсон×Апорт, Мақсат×Восход, Нұрсат×Апорт комбинациялары жоғары үйлесімділік (66,6%-ға дейін) көрсетті. ДНҚ бөлінді; алма қотыры мен ақұнтақ қоздырғыштарының таза культуралары алынды; Бақша бүлдіргенінің 140 үлгісінен саңырауқұлақ изоляттары бөлініп алынды. Оларды культивациялау, консервациялау және сақтаудың оңтайлы жағдайлары таңдалды; «Маравилла» және «Карамелька» таңқурай сұрыптарының коллекциясы құрылды. In vitro хаттамалары оңтайландырылып, вирусқа диагностика жүргізілді, вируссыз линиялар алынды; Көкжидектің бейімделгіштігі бағаланды. 180 ДНҚ және 145 РНҚ үлгісі бөлініп алынды; ҚР климаттық предикторлары қалыптастырылды. 2021–2040 жж. болжамы: 1,2–2,0°C-қа (қыста 2,8°C-қа дейін) тұрақты жылыну. Картоп зиянкестері үшін температуралық шектер жүйеленді. Болжамдау үшін SDM/ENM модельдері мен Random Forests, XGBoost алгоритмдерін таңдау негізделді; биоинсектицид жасау мақсатында колорадо қоңызының актинінің қос тізбекті РНҚ-сын (қтРНҚ) алу үшін Chlamydomonas пластомы трансформацияланды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : В рамках данной программы проводится комплексное исследование с использованием молекулярно-генетических методов для выявления и селекции устойчивых к стрессам сортов, анализа генетических данных и оптимизации процессов селекции, биотехнологических подходов для улучшения характеристик растений. Особое внимание уделено разработке инновационных технологий, способствующих увеличению урожайности и сокращению использования химических удобрений и пестицидов, что соответствует принципам устойчивого развития.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Бұл бағдарлама стресске төзімді сорттарды анықтау және өсіру, генетикалық деректерді талдау және селекциялық процестерді оңтайландыру үшін молекулалық-генетикалық әдістерді қолдана отырып кешенді зерттеулерді, сондай-ақ өсімдіктердің сипаттамаларын жақсартуға арналған биотехнологиялық тәсілдерді қамтиды. Тұрақты даму қағидаттарына сәйкес өнімділікті арттыратын және химиялық тыңайтқыштар мен пестицидтерді пайдалануды азайтатын инновациялық технологияларды әзірлеуге ерекше назар аударылады.

Level of implementation (in Russian) : не внедрено

Level of implementation (in Kazakh) : орындалмаған

Efficiency (in Russian) : работы ведутся согласно календарному плану, отступлений от него или изменений нет

Efficiency (in Kazakh) : жұмыс кестеге сәйкес жүргізілуде, одан ауытқулар немесе өзгерістер жоқ

Field of application (in Russian) : сельское хозяйство, селекция, семеноводство, плодоовощеводство, фитосанитария, биотехнология растений, растениеводство, элитное питомниководство, агроклиматическое районирование, стратегическое планирование устойчивого развития агросектора, защита растений.

Field of application (in Kazakh) : ауыл шаруашылығы, селекция, тұқым шаруашылығы, жеміс-жидек және көкөніс шаруашылығы, фитосанитария, өсімдік биотехнологиясы, өсімдік шаруашылығы, элиталық көшеттіктерді дамыту, агроклиматтық аудандастыру, агросектордың тұрақты дамуын стратегиялық жоспарлау, өсімдіктерді қорғау.