The object of research, development or design (in Russian) : Erwnina amylovora, Venturia inaequalis, Venturia pirina, Venturia asperata, Malus P. Mill.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Erwnina amylovora, Venturia inaequalis, Venturia pirina, Venturia asperata, Malus P. Mill.

Aim of work (in Russian) : Полногеномное и молекулярно-генетическое изучение разных штаммов и изолятов Erwinia amylovora, Venturia inaequalis, Venturia pirina и Venturia asperata циркулирующих в диких и культурных популяциях яблони и груши, а также в естественных резервуарах для анализа эволюции и патогенности возбудителей бактериального ожога и парши плодовых культур.

Aim of work (in Kazakh) : Жобаның мақсаты алма мен алмұрттың жабайы және дақылды популяцияларында бактериялық күйік пен таз қотырының қоздырғыштарының эволюциясы мен патогенділігін талдау үшін табиғи резервуарларда айналатын Erwnina amylovora, Venturia inaequalis, Venturia pirina және Venturia asperata әртүрлі штамдары мен изоляттарын геномдық және молекулалық-генетикалық зерттеу болып табылады

Методы исследования (на русском) : Современные апробированные методы молекулярной биологии и фитопатологии, такие, как полногеномное секвенирование, метагеномный анализ, популяционный и транскриптомный анализы, получение чистых культур бактериальных и грибковых патогенов.

Методы исследования (на казахском) : молекулалық биология мен фитопатологияның заманауи апробацияланған әдістері, соның ішінде толық геномдық секвенирлеу, метагеномдық талдау, популяциялық және транскриптомдық талдау, бактериалды және саңырауқұлақ патогендерінің таза мәдениеттерін алу.

Obtained results and novelty (in Russian) : впервые в Казахстане проведен комплексный полногеномный и молекулярно-генетический анализ возбудителей бактериального ожога (Erwinia amylovora) и парши яблони (Venturia spp.) в популяциях дикой и культурной яблони, груши, рябины и боярышника. Сформирована коллекция из 1043 растительных образцов с GPS-метками, охватывающая ключевые регионы Казахстана и Кыргызстана. Проведено полногеномное секвенирование 7 изолятов E. amylovora и 8 изолятов V. inaequalis, что позволило выявить генетическое разнообразие, штаммы и расы патогенов, а также установить культуроспецифичные генетические паттерны и локальные очаги инфекции. Разработаны и валидированы LAMP-праймеры для быстрой диагностики, построены карты инфекционного фона. Результаты имеют значение для фитосанитарного мониторинга, диагностики и селекции устойчивых сортов плодовых культур.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Қазақстанда алғаш рет бактериалды күйік (Erwinia amylovora) және алма қотырын (Venturia spp.) тудыратын қоздырғыштардың жабайы және дақылды алма, алмұрт, шетен және долана популяцияларында кешенді толық геномдық және молекулалық-генетикалық талдауы жүргізілді. GPS-координаттары бар 1043 өсімдік үлгісінен тұратын коллекция қалыптастырылды, ол Қазақстан мен Қырғызстанның негізгі аймақтарын қамтиды. E. amylovora-ның 7 және V. inaequalis-тің 8 изоляттарының толық геномдық секвенирленуі патогендердің генетикалық әртүрлілігін, штаммдары мен расаларын анықтауға, сондай-ақ мәдениетке тән генетикалық сынамалар мен жергілікті инфекциялық ошақтарды белгілеуге мүмкіндік берді. Патогендерді тез анықтауға арналған жоғары спецификалық LAMP-праймерлер әзірленіп, расталды, инфекциялық фонның карталары құрылды. Алынған нәтижелер фитосанитарлық мониторингте, диагностикада және жеміс дақылдарының төзімді сорттарын селекциялау бағдарламаларында қолдануға бағытталған.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Разработан комплекс методик, включающий полногеномное секвенирование и молекулярно-генетическую идентификацию Erwinia amylovora и Venturia spp., обеспечивающий точную диагностику инфекций в диких и культурных популяциях плодовых деревьев. Сформирована информационная карта циркуляции Erwinia amylovora и Venturia inaequalis в популяциях дикой и культурной яблони и груши, объединяющие результаты молекулярного анализа и GPS-координаты 30 точек отбора (1043 образцов), с использованием QGIS 3.28.12 – Firenze и системы координат WGS 84 (EPSG:4326). Полногеномное секвенирование изолятов позволило выявить филогенетические клады и маркеры вирулентности, а также установить эпидемиологические связи между природными и антропогенными очагами инфекции.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Толық геномдық секвенирлеу мен Erwinia amylovora және Venturia spp. патогендерін молекулалық-генетикалық сәйкестендіруді қамтитын әдістемелер кешені әзірленіп, жеміс ағаштарындағы инфекцияларды дәл диагностикалауға мүмкіндік берілді. Erwinia amylovora және Venturia inaequalis патогендерінің жабайы және мәдени алма мен алмұрт популяцияларындағы таралуын көрсететін ақпараттық карта құрылды; ол молекулалық талдау нәтижелерін және 30 іріктеу нүктесінің (1043 үлгі) GPS-координаттарын біріктіреді. Картографиялау QGIS 3.28.12 – Firenze бағдарламасы мен WGS 84 (EPSG:4326) координаттар жүйесі негізінде жүзеге асырылды. Патоген изоляттарының толық геномдық секвенирлеуі филогенетикалық кладалар мен вируленттілік маркерлерін анықтауға, сондай-ақ табиғи және антропогендік инфекция ошақтарының эпидемиологиялық байланыстарын орнатуға мүмкіндік берді.

Level of implementation (in Russian) : Потенциал использования результатов проекта в научной и прикладной сфере очень высокий. Полученные данные о геномной вариабельности и вирулентности Erwinia amylovora и видов рода Venturia могут быть использованы для разработки высокоспецифичных систем детекции и мониторинга патогенов. Созданная референтная коллекция штаммов позволит лабораториям проводить диагностику и оценку патогенности изолятов, а разработанные подходы могут быть применены для предотвращения распространения инфекций в садах и диких популяциях плодовых культур.

Level of implementation (in Kazakh) : іске асыру дәрежесі: ғылыми және қолданбалы салада жоба нәтижелерін пайдалану әлеуеті өте жоғары. Erwinia amylovora және venturia тұқымдасының түрлерінің геномдық өзгергіштігі мен вируленттілігі туралы нәтижелер жоғары спецификалық патогенді анықтау және бақылау жүйелерін әзірлеу үшін пайдаланылуы мүмкін. Құрылған штаммдардың анықтамалық жинағы зертханаларға изоляттардың патогенділігін диагностикалауға және бағалауға мүмкіндік береді, ал әзірленген тәсілдер бақшаларда және жеміс дақылдарының жабайы популяцияларында инфекциялардың таралуын болдырмау үшін қолданылуы мүмкін.

Efficiency (in Russian) : Эффективность проведенных исследований подтверждается успешным выполнением всех запланированных этапов и достижением значимых научных и практических результатов. Впервые в Казахстане проведено полногеномное и молекулярно-генетическое изучение штаммов Erwinia amylovora и видов рода Venturia, циркулирующих в диких и культурных популяциях яблони и груши. Создана референтная коллекция штаммов и разработана информационная карта распространения патогенов, что обеспечивает научную основу для разработки эффективных методов диагностики и профилактики бактериального ожога и парши плодовых культур.

Efficiency (in Kazakh) : Жүргізілген зерттеулердің тиімділігі барлық жоспарланған кезеңдердің сәтті орындалуымен және маңызды ғылыми және практикалық нәтижелерге қол жеткізумен расталады. Қазақстанда алғаш рет алма мен алмұрттың жабайы және дақылды популяцияларында айналатын Erwinia amylovora штаммдары мен Venturia тұқымдасының түрлерін толық геномдық және молекулалық-генетикалық зерттеу жүргізілді. Штаммдардың анықтамалық жинағы құрылды және патогендердің таралуының ақпараттық картасы әзірленді, бұл жеміс дақылдарының күйігі мен қотырын диагностикалау мен алдын алудың тиімді әдістерін әзірлеудің ғылыми негізін қамтамасыз етеді.

Field of application (in Russian) : фитопатология, селекция, молекулярная биология, сельское хозяйство, рациональное использование растительных ресурсов

Field of application (in Kazakh) : фитопатология, селекция, молекулалық биология, ауыл шаруашылығы, өсімдік ресурстарын ұтымды пайдалану