The object of research, development or design (in Russian) : Широкие атмосферные ливни (ШАЛ)

The object of research, development or design (in Kazakh) : Кең атмосфералық нөсерлердің (КАН)

Aim of work (in Russian) : Накопление экспериментальных данных. Моделирование развития ШАЛ в атмосфере и развития каскадов от отдельных частиц ШАЛ в «Адрон-55».

Aim of work (in Kazakh) : Эксперименттік деректерді жинақтау. Атмосферадағы кең көлемді ауа нөсерлерінің дамуын және Адрон-55-тегі кең көлемді ауа нөсерлерінің жеке бөлшектерінен каскадтардың дамуын модельдеу.

Методы исследования (на русском) : экспериментальные, информационные, компьютерные

Методы исследования (на казахском) : эксперименттік, ақпараттық, компьютерлік

Obtained results and novelty (in Russian) : С января по октябрь 2025 г зарегистрировано в Bank-0 125 сеансов исходных данных. Все событи прошли программную обработку по коллибровке и корректировке неисправных каналов. Отобранные события записанны в банк Bank-1 - 53850 кадров. Выполнено моделирование развития ШАЛ в атмосфере и прохождения каскадов, вторичных частиц от протонов, от частиц - гелия и азота, и от ядер железа через установку «Адрон-55». Результаты моделирования каскада ШАЛ в калориметре от протонов показали, что полученные данные отражают глубинное развитие ядерно-электромагнитного каскада, максимум ливня наблюдается в верхних слоях (1–3), после чего происходит его быстрое уменьшение. Результаты моделирования каскада ШАЛ в калориметре от частиц - гелия и азота показали распределение энерго-выделения в 9 слоях калориметра. Для каскада ШАЛ, от ядер гелия, наблюдается более резкий максимум в верхних слоях (2–4) и быстрый спад к нижним слоям калориметра. А ливень, инициированный от азота, дает широкое распределение и максимум большей амплитуды. Результаты моделирования каскада ШАЛ в калориметре показали, что ядра железа формируют широкое распределение энерговыделения с нарастанием до слоёв (3–6), с постепенным спаданием. Глубина проникновения вдоль калориметра значительна — каскад развивается вглубь, поскольку ядра железа порождают многочисленные вторичные частицы.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : 2025 жылдың қаңтарынан қазанына дейін Bank-0 жүйесінде 125 шикі деректер сеансы тіркелді. Барлық оқиғалар ақаулы арналарды калибрлеу және түзету үшін бағдарламалық өңдеуден өтті. Таңдалған оқиғалар 53 850 кадрдан тұратын Bank-1 жүйесінде тіркелді. Атмосферадағы кең көлемді ауа нөсерлерінің дамуын және протондардан, гелий мен азот бөлшектерінен және темір ядроларынан екінші реттік бөлшектер каскадтарының Адрон-55 қондырғысы арқылы өтуін модельдеу жүргізілді. Калориметрдегі протондардан алынған кең көлемді ауа нөсер каскадын модельдеу нәтижелері алынған деректер ядролық-электромагниттік каскадтың терең дамуын көрсететінін көрсетті, нөсер жоғарғы қабаттарда (1-3) шыңына жетеді, содан кейін ол тез төмендейді. Калориметрдегі гелий мен азот бөлшектерінен алынған кең көлемді ауа нөсер каскадын модельдеу нәтижелері тоғыз калориметрлік қабаттар бойынша энергияның бөлінуінің таралуын көрсетті. EAS каскады үшін жоғарғы қабаттарда (2-4) өткір шың және калориметрдің төменгі қабаттарына қарай тез төмендеу байқалады. Алайда, азоттан басталған нөсер кең таралуды және максималды үлкен амплитуданы тудырады. Калориметрдегі EAS каскадын модельдеу нәтижелері темір ядроларының кең энергия таралуын құрайтынын, қабаттарға (3-6) дейін артып, біртіндеп төмендейтінін көрсетті. Калориметр бойымен ену тереңдігі айтарлықтай - темір ядролары көптеген екінші реттік бөлшектерді тудырған сайын каскад тереңірек дамиды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : высокогорный ионизационный калориметр «Адрон-55», способный регистрировать наиболее информативную адронную компоненту в стволах ШАЛ.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : «Адрон-55» жоғары биіктіктегі иондану калориметрі, EAS магистральдарында ең ақпараттық адрондық компонентті тіркеуге қабілетті.

Level of implementation (in Russian) : Не внедрено

Level of implementation (in Kazakh) : Орындалмаған

Efficiency (in Russian) : Только в экспериментах с космическими лучами возможно изучение генерации вторичных адронов с величинами переменной Фейнмана XF≳0.1, то есть с энергиями, сопоставимыми с энергиями частиц первичного космического излучения. Поэтому эксперименты с космическими лучами являются дополнением к исследованиям, проводимым на ускорителе LHC.

Efficiency (in Kazakh) : Тек ғарыштық сәулелер эксперименттері ғана Фейнман айнымалылары XF≳0.1, болатын, яғни бастапқы ғарыштық сәуле бөлшектерінің энергияларымен салыстыруға болатын екінші реттік адрондардың генерациясын зерттей алады. Сондықтан, ғарыштық сәулелер эксперименттері LHC-де жүргізілген зерттеулерді толықтырады.

Field of application (in Russian) : Физика космических лучей: построение теоретических моделей, описывающих взаимодействия адронов с ядрами в диапазоне сверх- и ультравысоких энергий

Field of application (in Kazakh) : Ғарыштық сәулелер физикасы: аса жоғары және аса жоғары энергиялар диапазонындағы адрондардың ядролармен әрекеттесуін сипаттайтын теориялық модельдерді құру