The object of research, development or design (in Russian) : Для объектов исследования использовали высшие сорта семени сельскохозяйственных зернобобовых культур растений КАЗНИИЗиР: озимая пшеница Стекловидная-24 высшего сорта Арай, кукуруза высшего сорта Туран Элита, сорго высшего сорта Универсал, люцерна высшего сорта Туран и маш.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу нысандары үшін жоғары сорттар қолданылды КАЗНИИЗиР өсімдіктерінің ауыл шаруашылығы дәнді-бұршақты дақылдарының тұқымдары: қысқы шыны тәрізді бидай-24 жоғары сортты Арай, жоғары сортты жүгері Тұран Элита, жоғары сортты Құмай Универсал, жоғары сортты жоңышқа Тұран және маш.

Aim of work (in Russian) : Целью работы является разработка эндогенного регулятора роста растений и технологии применения - для интенсификации роста и формативных процессов зерновых культур в условиях неблагоприятного воздействия внешней среды.

Aim of work (in Kazakh) : Жұмыстың мақсаты – өсімдіктердің эндогендік өсу реттегішін және қолдану технологиясын әзірлеу – сыртқы ортаның қолайсыз әсерінен дәнді дақылдардың өсуін және қалыптасу процестерін интенсификациялау.

Методы исследования (на русском) : Количество гормона в конечном растворе определяют либо с помощью биотестов, либо физико-химическими методами, основанными на той или иной физико-химической характеристике гормона. Исторически первыми методами анализа фитогормонов были биотесты. Они основаны на применении изолированных клеток, тканей или органов, лишенных собственного гормона или имеющих очень низкое его содержание, а также обладающих высокой чувствительностью к экзогенному гормону. Величина физиологического ответа таких растительных объектов на экзогенный гормон зависит от количества введенного гормона, она пропорциональна в определенных пределах логарифму его концентрации в растворе. Приводя в контакт с растительной тестсистемой анализируемый раствор, содержащий эндогенный гормон, и стандартный раствор гормона и сравнивая величину физиологического ответа данной тест-системы, можно оценить количество гормона в анализируемом образце. Для этого метода характерна высокая избирательность, которая основана на специфичности узнавания гормонов соответствующими рецепторами. Благодаря этому именно с помощью биотестов были открыты фитогормоны в растении и установлено присутствие в растительных экстрактах цитокининов, гиббереллинов, ИУК и АБК.

Методы исследования (на казахском) : Соңғы ерітіндідегі гормонның мөлшері биотесттер арқылы анықталады, немесе қандай да бір физика-химиялық әдістерге негізделген физика-химиялық әдістермен гормонның сипаттамасы. Тарихи тұрғыдан фитогормондарды талдаудың алғашқы әдістері биотесттер. Олар оқшауланған жасушаларды, тіндерді немесе мүшелерді қолдануға негізделген, өз гормонынан айырылған немесе оның мөлшері өте төмен, сонымен қатар экзогендік гормонға жоғары сезімталдыққа ие. Мұндай өсімдік объектілерінің экзогенге физиологиялық реакциясының шамасы гормон енгізілген гормонның мөлшеріне байланысты, ол белгілі бір мөлшерге пропорционалды оның ерітіндідегі концентрациясының логарифмі шегінде. Құрамында эндогендік гормон және стандартты ерітінді бар талданатын ерітіндіні өсімдік тест жүйесімен байланыстыру гормон және осы тест жүйесінің физиологиялық реакциясының мөлшерін салыстыра отырып, сіз жасай аласыз талданатын үлгідегі гормонның мөлшерін бағалаңыз. Бұл әдіс тән гормондарды тану ерекшелігіне негізделген жоғары селективтілік тиісті рецепторлармен. Осының арқасында биотесттердің көмегімен өсімдіктегі фитогормондар ашық және өсімдік сығындыларында бар екендігі анықталды цитокининдер, гиббереллиндер, ИУК және АБК.

Obtained results and novelty (in Russian) : В рамках выполнения проекта разработан детальный макет решения поставленных задач на основе лабораторных и полевых исследований. Результаты исследования по изучению влияния эндогенных регуляторов роста, выделенных из экстрактов разных видов растений на рост растений показали, что они воздействуют при концентрациях в тысячи раз меньше, чем все известные биостимуляторы. Педпосевная обработка семян растений регуляторами роста стимулирует всхожесть, регулирует ростовые процессы в процессе вегетации, снижает поражаемость грибными инфекциями, повышает показатели сохранности и качества урожайности. Результаты исследования опубликованы в 2 статьях журналов Scopus и 1 в журнале ККСОН, получен 1 патент и 3 авторских свидетельства.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Жоба аясында зертханалық және далалық зерттеулерге негізделген берілген мәселелерді шешудің егжей-тегжейлі моделі жасалды. Әртүрлі өсімдік түрлерінің сығындыларынан бөлініп алынған эндогендік өсу реттегіштерінің өсімдіктердің өсуіне әсерін зерттеген зерттеу нәтижелері олардың барлық белгілі биостимуляторларға қарағанда мыңдаған есе төмен концентрацияда әрекет ететінін көрсетті. Өсімдік тұқымдарын өсу реттегіштерімен себу алдында өңдеу өнуді ынталандырады, өсу кезеңінде өсу процестерін реттейді, саңырауқұлақ инфекцияларына сезімталдықты төмендетеді және дақылдардың тіршілік ету қабілеті мен сапасын жақсартады. Зерттеу нәтижелері екі Scopus журналында және бір KKSON журналында жарияланды, сондай-ақ бір патент және үш авторлық құқық сертификаты алынды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Проект направлен на разработку эндогенного регулятора роста растений и технологии его применения для повышения устойчивости и урожайности зернобобовых культур в неблагоприятных условиях. Разрабатываются методы получения экологически безопасного регулятора роста с иммуномодулирующими и росто-стимулирующими свойствами, а также изготавливается пилотная установка для его производства. Испытания подтверждают повышение всхожести, ускорение развития растений, улучшение качества и снижение содержания тяжёлых металлов. Экономический эффект применения препарата составляет около 65 000 тг/га, что подтверждает целесообразность его внедрения в аграрное производство.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Жоба қолайсыз жағдайларда бұршақ дақылдарының тұрақтылығы мен өнімділігін арттыру үшін өсімдіктердің өсуінің эндогендік реттегішін және оны қолдану технологиясын әзірлеуге бағытталған. Иммуномодуляциялық және өсу-ынталандырушы қасиеттері бар экологиялық қауіпсіз өсу реттегішін алу әдістері әзірленуде, сондай-ақ оны өндіру үшін пилоттық қондырғы дайындалуда. Сынақтар өнгіштіктің жоғарылауын, өсімдіктердің дамуын жеделдетуді, САПАНЫҢ жақсаруын және ауыр металдардың азаюын растайды. Препаратты қолданудың экономикалық әсері шамамен 65 000 тг/га құрайды, бұл оны аграрлық өндіріске енгізудің орындылығын растайды.

Level of implementation (in Russian) : Разработанный эндогенный регулятор роста растений находится на стадии опытно-промышленного применения. Проведены лабораторные и полевые испытания на зернобобовых культурах, подтверждающие эффективность и безопасность препарата. Изготовлена и используется пилотная установка для получения опытных партий продукта. Ведётся подготовка к расширению масштабов производства и внедрению технологии в сельскохозяйственные предприятия.

Level of implementation (in Kazakh) : Өсімдіктердің өсуінің дамыған эндогендік реттегіші тәжірибелік-өнеркәсіптік қолдану сатысында. Препараттың тиімділігі мен қауіпсіздігін растайтын дәнді-бұршақты дақылдарда зертханалық және далалық сынақтар жүргізілді. Өнімнің тәжірибелі партияларын алу үшін пилоттық қондырғы жасалды және пайдаланылды. Өндіріс ауқымын кеңейтуге және ауыл шаруашылығы кәсіпорындарына технологияны енгізуге дайындық жүргізілуде.

Efficiency (in Russian) : Применение эндогенного регулятора роста обеспечивает повышение всхожести семян, ускорение роста и развития растений, снижение поражаемости грибными инфекциями и улучшение качества урожая. Отмечается рост массы 1000 зёрен, увеличение урожайности и улучшение экологических характеристик продукции за счёт снижения содержания тяжёлых металлов. Экономический эффект составляет около 65 000 тг/га, что делает технологию экономически целесообразной для внедрения в аграрное производство.

Efficiency (in Kazakh) : Эндогендік өсу реттегішін қолдану тұқымның өнгіштігінің жоғарылауын, өсімдіктердің өсуі мен дамуын жеделдетуді, саңырауқұлақ инфекцияларының зақымдануын азайтуды және егін сапасын жақсартуды қамтамасыз етеді. 1000 астық массасының өсуі, өнімділіктің артуы және ауыр металдардың құрамын төмендету арқылы өнімнің экологиялық сипаттамаларының жақсаруы байқалады. Экономикалық тиімділік шамамен 65000 тг/га құрайды, бұл технологияны аграрлық өндіріске енгізу үшін экономикалық тұрғыдан тиімді етеді.

Field of application (in Russian) : Результаты исследований могут быть использованы на практике агрономических технологий в растениеводстве, в повышении плодородия почв, что в первую очередь повлияет на население в получении стабильных урожаев и снижении социальных проблем продовольствия. На основе результатов можно будет разработать новые инновационные технологии в восстановлении нарушенных, загрязненных и низко продуктивных почв роль в повышении устойчивости растений к неблагоприятным факторам внешней среды, данные по влиянию регуляторов роста растений на урожайность сельскохозяйственных культур и качество выращиваемой продукции

Field of application (in Kazakh) : Зерттеу нәтижелерін өсімдік шаруашылығындағы агрономиялық технологиялар тәжірибесінде, топырақ құнарлылығын арттыруда қолдануға болады, бұл бірінші кезекте тұрақты өнім алуда және азық-түліктің әлеуметтік проблемаларын азайтуда халыққа әсер етеді. Нәтижелер негізінде бұзылған, ластанған және өнімділігі төмен топырақты қалпына келтіруде өсімдіктердің қолайсыз экологиялық факторларға төзімділігін арттырудағы рөлі, өсімдіктердің өсуін реттеушілердің ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігі мен өсірілетін өнімнің сапасына әсері туралы деректер жаңа инновациялық технологияларды әзірлеуге болады