The object of research, development or design (in Russian) : Детство и детская литература в советском Казахстане как социально-культурный и идеологический феномен

The object of research, development or design (in Kazakh) : Кеңестік Қазақстандағы балалық шақ пен балалар әдебиеті әлеуметтік-мәдени және идеологиялық құбылыс ретінде

Aim of work (in Russian) : Цель проекта рассмотреть и проанализировать инструменты советского государства, направленные на формирование личной и гражданской идентичности советских детей на основе комплексного историко-антропологического анализа детской литературы Казахстана в 1950-1980 гг.

Aim of work (in Kazakh) : Жобаның мақсаты 1950-1980 жылдары Қазақстанның балалар әдебиетін кешенді тарихи-антропологиялық талдау негізінде кеңес балаларының жеке және азаматтық бірегейлігін қалыптастыруға бағытталған Кеңес мемлекетінің құралдарын қарастыру және талдау.

Методы исследования (на русском) : Методы исследования в данном проекте направлены на раскрытие феномена детства как сложной культурно-исторической категории, связанной с процессами социализации и идеологического воспитания в советском Казахстане. Ключевым методологическим направлением выступает историческая антропология, позволяющая рассматривать детство как часть социального и культурного опыта эпохи. В рамках историко-антропологического подхода особое значение имеют методы истории повседневности и устной истории, позволяющие восстановить субъективные представления детей о мире. Методологическую основу исследования дополняет концепция «новой социальной истории», ориентированная на изучение взаимодействия «верхов» и «низов» — государства и повседневной жизни граждан. В ходе реализации проекта применялся междисциплинарный синтез, объединяющий подходы истории, культурологии, социологии, психологии и литературоведения. Использование визуального и дискурсивного анализа, а также социологических интервью позволило выявить механизмы влияния литературы и медиа на формирование детского мировоззрения. Такой комплекс методов обеспечивает целостное понимание детства в советском Казахстане и способствует развитию современной парадигмы историко-антропологических исследований.

Методы исследования (на казахском) : Бұл жобада қолданылған зерттеу әдістері кеңестік Қазақстандағы балалық шақ феноменін әлеуметтiк және идеологиялық тәрбиелеу үдерістерімен тығыз байланысты күрделі мәдени-тарихи категория ретінде ашуға бағытталған. Негізгі әдіснамалық бағыт ретінде тарихи антропология алынып, ол балалық шақты дәуірдің әлеуметтік және мәдени тәжірибесінің бір бөлігі ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Тарихи-антропологиялық тәсіл аясында күнделікті өмір тарихы мен ауызша тарих әдістері ерекше маңызға ие болып, балалардың әлем туралы субъективті түсініктерін қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Зерттеудің әдіснамалық негізін толықтырған «жаңа әлеуметтік тарих» тұжырымдамасы «жоғары» билік құрылымдары мен «төменгі» – қарапайым азаматтардың күнделікті өмірі арасындағы өзара байланысты зерттеуге бағытталған. Жобаны жүзеге асыру барысында тарих, мәдениеттану, әлеуметтану, психология және әдебиеттану тәсілдерін біріктіретін пәнаралық синтез қолданылды. Визуалды және дискурстық талдау, сондай-ақ социологиялық сұхбат әдістерін пайдалану әдебиет пен медиа құралдарының балалардың дүниетанымына әсер ету тетіктерін айқындауға мүмкіндік берді. Осындай әдістер кешені кеңестік Қазақстандағы балалық шақты тұтастай түсінуге және тарихи-антропологиялық зерттеулердің заманауи парадигмасын дамытуға ықпал етеді.

Obtained results and novelty (in Russian) : 1.Разработаны теоретико-методологические основы исследования феномена детства и детской литературы советского Казахстана, основанные на междисциплинарном подходе, объединяющем историко-культурный, педагогический и литературоведческий анализ. 2.Систематизированы архивные, литературные, периодические и устные источники, позволяющие комплексно изучить идеологические и культурные аспекты советского детства. 3.Проведена историко-антропологическая интерпретация художественных текстов и детской прессы, выявившая их как значимые источники по истории детства и социализации «нового человека». Анализ произведений показал, что детская литература отражала не только идеологические установки государства, но и реальные представления о повседневности и ценностях эпохи. 4. Изучение партийно-государственных документов и детских изданий 1950–1980-х годов позволило определить направления государственной политики — формирование коллективизма, трудолюбия, патриотизма и преданности социалистическим идеалам. 5. Проведён контент-анализ текстов и визуальных материалов, показавший их роль в формировании детского мировоззрения и моделей поведения. 6. В рамках проекта также проведено интервьюирование более 140 респондентов, чьё детство пришлось на советский период; собранные устные свидетельства позволили реконструировать опыт социализации и личностные изменения детей в условиях идеологического воспитания.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : 1. Кеңестік Қазақстандағы балалық шақ пен балалар әдебиеті феноменін зерттеудің тарихи-мәдени, педагогикалық және әдеби талдауды біріктіретін пәнаралық тәсілге негізделген теориялық-әдіснамалық негіздері жасалды. 2. Кеңестік балалық шақтың идеологиялық және мәдени қырларын кешенді түрде зерттеуге мүмкіндік беретін мұрағаттық, әдеби, мерзімді және ауызша дереккөздер жүйелендірілді. 3. Көркем мәтіндер мен балалар баспасөзін тарихи-антропологиялық тұрғыдан интерпретациялау олардың балалық шақ тарихы мен «жаңа адамды» әлеуметтендіру үдерісін зерттеудегі маңызды дереккөз екенін айқындады. Шығармаларды талдау балалар әдебиетінің мемлекеттік идеологиялық ұстанымдарды ғана емес, сонымен қатар дәуірдің күнделікті өмірі мен құндылықтарына қатысты шынайы түсініктерді де бейнелегенін көрсетті. 4. 1950–1980 жылдардағы партиялық-мемлекеттік құжаттар мен балалар басылымдарын зерттеу арқылы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттары – ұжымшылдықты, еңбекқорлықты, патриотизм мен социалистік идеалдарға адалдықты қалыптастыру айқындалды. 5. Мәтіндер мен визуалды материалдарға жүргізілген контент-талдау олардың балалардың дүниетанымы мен мінез-құлық үлгілерін қалыптастырудағы рөлін көрсетті. 6. Жоба аясында балалық шағы кеңестік кезеңге сәйкес келетін 140-тан астам респондентпен сұхбат жүргізілді; жиналған ауызша куәліктер идеологиялық тәрбиелеу жағдайындағы балалардың әлеуметтену тәжірибесі мен тұлғалық өзгерістерін қайта құруға мүмкіндік берді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : За период реализации научно-исследовательского проекта издано 3 статьи в журналах входящих в базу Scopus, 5 публикаций в журналах, рекомендованных КОКСОН, 13 статей в сборниках международных конференций и журналах, 1 монография «История детства Казахстана в XX веке”: Монография. – Костанай: НАО «Костанайский региональный университет имени Ахмет Байтұрсынұлы», 2025. – 330 с., организована и проведена Международная научно-практическая конференция, создана база устных интервью, с респондентами, чье детство пришлось на 1950-1980-е годы.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Ғылыми-зерттеу жобасын жүзеге асыру кезеңінде Scopus базасына кіретін журналдарда 3 мақала, ҒЖБССҚК ұсынған журналдарда 5 жарияланым, халықаралық конференциялар жинақтарында және журналдарда 13 мақала жарияланды. «Қазақстандағы балалық шақ тарихы ХХ ғасырда» атты монография жарық көрді: Монография. – Қостанай: «Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті» КЕАҚ, 2025. – 330 б. Сонымен қатар халықаралық ғылыми-практикалық конференция ұйымдастырылып, 1950–1980 жылдар аралығында балалық шағын өткізген респонденттермен жүргізілген ауызша сұхбаттардың деректер базасы құрылды.

Level of implementation (in Russian) :

Level of implementation (in Kazakh) :

Efficiency (in Russian) : Исследование внесло значительный вклад в развитие отечественной исторической антропологии и культурологии, раскрыв детство советского периода как сложный социально-культурный феномен и важный элемент идеологической системы. Разработанные теоретико-методологические основы и междисциплинарный инструментарий обеспечили комплексное изучение детской литературы, позволив выявить механизмы социализации, формирования гражданской идентичности и ценностных ориентиров советских детей. Публикационная активность участников проекта подтверждает научный уровень выполненной работы: изданы статьи в международных и отечественных рецензируемых изданиях, подготовлена монография, проведена международная конференция. Созданная база устных интервью представляет уникальный эмпирический материал для дальнейших исследований в области истории повседневности, культурной памяти и идентичности. Исследование обеспечило расширение научного знания о советском детстве и продемонстрировало перспективность историко-антропологического подхода для изучения культурных процессов в Казахстане XX века.

Efficiency (in Kazakh) : Зерттеу кеңестік кезеңдегі балалық шақты күрделі әлеуметтік-мәдени феномен және идеологиялық жүйенің маңызды элементі ретінде айқындап, отандық тарихи антропология мен мәдениеттанудың дамуына елеулі үлес қосты. Дайындалған теориялық-әдіснамалық негіздер мен пәнаралық әдістемелік құралдар балалар әдебиетін кешенді түрде зерттеуге мүмкіндік беріп, кеңестік балалардың әлеуметтену тетіктерін, азаматтық бірегейліктің және құндылық бағдарларының қалыптасу үрдістерін анықтауға жол ашты. Жобаға қатысушылардың жарияланымдық белсенділігі атқарылған жұмыстың ғылыми деңгейін дәлелдейді: халықаралық және отандық рецензияланатын басылымдарда мақалалар жарық көрді, монография дайындалды, халықаралық конференция өткізілді. Құрылған ауызша сұхбаттар деректер базасы күнделікті өмір тарихы, мәдени жады мен бірегейлік мәселелерін одан әрі зерттеу үшін бірегей эмпирикалық материал болып табылады. Зерттеу кеңестік дәуірдегі балалық шақ туралы ғылыми білімнің кеңеюін қамтамасыз етіп, ХХ ғасырдағы Қазақстандағы мәдени үдерістерді зерделеуде тарихи-антропологиялық тәсілдің болашағы зор екенін көрсетті.

Field of application (in Russian) : История Казахстана, культурология, литературоведение, социология, педагогика и историческая антропология. Полученные данные и устные свидетельства могут быть интегрированы в образовательные программы вузов и школ для формирования у обучающихся критического понимания историко-культурных процессов и идеологических практик XX века. Результаты исследования имеют значение для сохранения и осмысления историко-культурного наследия советского периода, развития культурной памяти и гражданской идентичности. Они могут быть использованы в музейной, архивной и просветительской деятельности, при реализации проектов, направленных на изучение детства, семьи и социализации в историческом контексте. Собранные устные свидетельства и материалы исследования могут служить основой для общественных и образовательных инициатив, способствующих межпоколенческому диалогу, укреплению исторического самосознания и культурной преемственности.

Field of application (in Kazakh) : Қазақстан тарихы, мәдениеттану, әдебиеттану, әлеуметтану, педагогика және тарихи антропология салалары. Алынған деректер мен ауызша куәліктер жоғары оқу орындары мен мектептердің білім беру бағдарламаларына енгізіліп, студенттер мен оқушылардың ХХ ғасырдағы тарихи-мәдени үдерістер мен идеологиялық тәжірибелерді сыни тұрғыдан түсіну қабілетін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Зерттеу нәтижелері кеңестік кезеңнің тарихи-мәдени мұрасын сақтау мен түсінуде, мәдени жад пен азаматтық бірегейлікті дамытуда маңызды мәнге ие. Олар музейлік, мұрағаттық және ағартушылық қызметте, сондай-ақ балалық шақ, отбасы және әлеуметтену тарихын зерттеуге бағытталған жобаларды жүзеге асыру барысында пайдаланылуы мүмкін. Жиналған ауызша куәліктер мен зерттеу материалдары ұрпақаралық диалогты дамытуға, тарихи сананы нығайтуға және мәдени сабақтастықты қалыптастыруға бағытталған қоғамдық және білім беру бастамалары үшін негіз бола алады.