The object of research, development or design (in Russian) : Петроглифы Восточного Казахстана

The object of research, development or design (in Kazakh) : Шығыс Қазақстанның петроглифтері

Aim of work (in Russian) : Цель проекта - цифровая реконструкция древнейших писаниц Восточного Казахстана на основе междисциплинарных исследований

Aim of work (in Kazakh) : Жобаның мақсаты-пәнаралық зерттеулер негізінде Шығыс Қазақстанның ең көне жазбаларын цифрлық қайта құру.

Методы исследования (на русском) : Применён комплекс неинвазивных методов фиксации и анализа наскальных изображений. Использовались три взаимодополняющие технологии: портативный рентгенофлуоресцентный анализ (pXRF) для определения элементного состава пигментов; наземная фотограмметрия по принципу Structure from Motion для построения трёхмерных моделей гротов; методы цифровой реставрации (DStretch, пигментные карты) для выявления слаборазличимых изображений. Такой подход позволил провести анализ без отбора проб, документировать геометрию и состояние памятников, а также создать точные цифровые модели для дальнейшего изучения и сохранения.

Методы исследования (на казахском) : Жартастағы бейнелерді тіркеу мен талдауда инвазивті емес әдістер кешені қолданылды. Үш өзара толықтыратын технология пайдаланылды: пигменттердің элементтік құрамын анықтауға арналған портативті рентген-флуоресценттік талдау (pXRF); үңгірлердің үшөлшемді модельдерін жасауға бағытталған Structure from Motion принципіндегі жерүсті фотограмметрия; нашар көрінетін бейнелерді айқындау үшін DStretch және пигменттік карталар әдістері. Бұл тәсіл үлгі алмай-ақ талдау жүргізуге, ескерткіштердің геометриясын дәл құжаттауға және олардың цифрлық модельдерін жасауға мүмкіндік берді.

Obtained results and novelty (in Russian) : Проведено 40 in situ анализов пигментов (гроты Акбауыр, Сартынбет, Кокентау) с помощью pXRF-анализаторов Bruker S1 и Vanta Olympus. Установлено: пигменты изготовлены из гематита и гётита; в Кокентау выявлен местный источник — гематитовое месторождение в 5 км от гротов. С применением фотограмметрии и лазерного сканирования (Structure from Motion) созданы 13 трёхмерных моделей гротов, опубликованных на платформе Sketchfab. Методы цифровой реставрации (DStretch, YRD/YRE) позволили выявить более 180 ранее невидимых изображений. Впервые в Казахстане проведено сопоставление состава пигментов с геологическими источниками и создана методика цифровой реконструкции.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Акбауыр, Сартынбет және Көкентау үңгірлерінде Bruker S1 және Vanta Olympus анализаторларымен 40 in situ талдау жүргізілді. Қызыл пигменттердің гематит пен гётиттен жасалғаны анықталды; Көкентауда үңгірлерден 5 км қашықтықта гематит кен орны табылды. Structure from Motion әдісі арқылы 13 үшөлшемді модель жасалып, Sketchfab платформасында ашық орналастырылды. DStretch және түстік кеңістіктер (YRD/YRE) көмегімен бұрын байқалмаған 180-нен астам бейне айқындалды. Қазақстанда алғаш рет пигменттердің құрамын геологиялық шикізат көздерімен салыстыру және сандық реставрация әдістемесін әзірлеу іске асырылды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Поскольку проект относится к области гуманитарных наук и цифрового наследия, под основными конструктивными и технико-экономическими показателями понимаются количественные результаты, отражающие создание цифровой исследовательской инфраструктуры, применение инновационных неинвазивных методов и эффективность использования материальных и временных ресурсов. В ходе реализации проекта создан комплекс цифровых решений для фиксации, анализа и сохранения памятников наскального искусства. Разработана методическая база, включающая использование трёх взаимодополняющих технологий: портативного рентгенофлуоресцентного анализа (pXRF), наземной фотограмметрии и методов цифровой реставрации изображений с применением плагина DStretch. За период выполнения проекта: — проведено 40 in situ анализов пигментов; — выявлено более 180 ранее невидимых глазу изображений; — создано 13 трёхмерных моделей гротов с живописью; — все полученные модели размещены в открытом доступе на платформе Sketchfab, что обеспечивает 100 % открытость результатов. Результаты проекта создают основу для дальнейшего расширения цифровой исследовательской инфраструктуры в сфере археологии и музейного дела, а также представляют возможности интеграции данных в национальные и международные репозитории культурного наследия.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Жоба гуманитарлық ғылымдар мен цифрлық мұра саласына жататындықтан, негізгі конструктивтік және техникалық-экономикалық көрсеткіштер ретінде цифрлық зерттеу инфрақұрылымын құруды, инновациялық инвазивті емес әдістерді қолдануды және материалдық пен уақыттық ресурстарды тиімді пайдалануды сипаттайтын сандық нәтижелер түсініледі. Жоба барысында жартастағы бейнелерді тіркеу, талдау және сақтау мақсатында цифрлық шешімдердің кешені жасалды. Сонымен қатар үш өзара толықтыратын технологияны қамтитын әдістемелік база әзірленді: портативті рентген-флуоресценттік талдау (pXRF), жерүсті фотограмметрия және DStretch плагині арқылы бейнелерді сандық реставрациялау әдістері. Жобаны іске асыру кезеңінде: — пигменттерге in situ режімінде 40 талдау жүргізілді; — адам көзіне бұрын байқалмаған 180-нен астам бейне анықталды; — суреттері бар 13 үңгірдің үшөлшемді модельдері жасалды; — барлық алынған модельдер Sketchfab платформасында ашық қолжетімді түрде орналастырылып, нәтижелердің 100 % ашықтығы қамтамасыз етілді. Жоба нәтижелері археология мен музей ісі саласында цифрлық зерттеу инфрақұрылымын одан әрі кеңейтуге негіз болып, деректерді ұлттық және халықаралық мәдени мұра репозиторийлеріне интеграциялау мүмкіндігін ұсынады.

Level of implementation (in Russian) : Трёхмерные модели гротов и цифровые реконструкции размещены в открытом доступе на платформе Sketchfab и используются при подготовке учебных курсов по археологии и цифровому наследию. Материалы проекта используются в экспозиционной работе музея «Алтын Алтай» Восточно-Казахстанского технического университета им. Д. Серикбаева.

Level of implementation (in Kazakh) : Үңгірлердің үшөлшемді модельдері мен сандық реконструкциялар Sketchfab платформасында ашық қолжетімді форматта орналастырылып, археология және цифрлық мұра пәндері бойынша оқу курстарын әзірлеуде пайдаланылуда. Жоба материалдары Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университетінің «Алтын Алтай» музейінің экспозициялық жұмысында қолданылады.

Efficiency (in Russian) : Эффективность проекта обеспечена использованием относительно недорогих неинвазивных технологий, позволивших при минимальных затратах получить значительный объём научных данных. Разработанная комплексная методика применения фотограмметрии, pXRF и цифровой реставрации обеспечило повышение точности фиксации и скорости обработки материалов. Полученные результаты имеют высокую мультипликативную эффективность, так как разработанная нами методика может использоваться другими научными коллективами без дополнительных инвестиций.

Efficiency (in Kazakh) : Жобаның тиімділігі салыстырмалы түрде арзанырақ инвазивті емес технологияларды қолдану арқылы қамтамасыз етілді. Бұл тәсілдер минималды шығынмен ауқымды ғылыми деректер алуға мүмкіндік берді. Фотограмметрия, pXRF және сандық реставрацияны біріктіретін кешенді әдістеме материалдарды тіркеудің дәлдігін және өңдеу жылдамдығын арттырды. Алынған нәтижелердің мультипликативтік тиімділігі жоғары, себебі әзірленген әдістемені өзге ғылыми ұжымдар қосымша инвестициясыз пайдалана алады.

Field of application (in Russian) : Результаты проекта применимы в научных исследованиях, образовании и музейной сфере. Разработанные методы (pXRF, фотограмметрия, цифровая реставрация) формируют основу для дальнейших археометрических работ и сравнительного анализа наскального искусства Центральной Азии. Материалы используются в учебных курсах по археологии и цифровому наследию, 3D-модели применяются для интерактивных лекций и виртуальных экскурсий. Цифровые реконструкции используются в музейных экспозициях и системах мониторинга состояния памятников, способствуя сохранению и популяризации культурного наследия.

Field of application (in Kazakh) : Жоба нәтижелері ғылыми зерттеулерде, білім беру мен музей ісінде кеңінен қолданылады. Дайындалған әдістер (pXRF, фотограмметрия, сандық реставрация) археометриялық зерттеулер мен Орталық Азиядағы жартастағы өнерді салыстырмалы талдаудың негізін қалайды. Материалдар археология және цифрлық мұра пәндерінде оқытуға, үшөлшемді модельдер интерактивті дәрістер мен виртуалды экскурсияларға пайдалануға мүмкіндік береді. Цифрлық реконструкциялар музей экспозицияларында және ескерткіштердің жай-күйін бақылауда қолданылып, мәдени мұраны сақтау мен танытуға үлес қосады.