The object of research, development or design (in Russian) : Объектами исследования являются компоненты окружающей среды, клетки биосубстратов животных и человека с территории трех районов Мангистауской области, прилегающих к полигону твердых производственных отходов (ТПО).

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу нысандары — қатты өндірістік қалдықтар полигонына іргелес орналасқан Маңғыстау облысының үш ауданының аумағындағы қоршаған ортаның компоненттері, сондай-ақ жануарлар мен адамдардың биосубстрат жасушалары.

Aim of work (in Russian) : Оценка реального экологического состояния обследуемой территории и отдаленных (генетических) последствий влияния поллютантов (радионуклиды и другие) на устойчивость генома организмов и жителей населенных пунктов. разработка научно-обоснованной методической рекомендации эколого-генетической безопасности населения.

Aim of work (in Kazakh) : Зерттеліп жатқан аумақтың нақты экологиялық жағдайын және ластаушы заттардың (радионуклидтер мен басқа да поллютанттар) организмдердің геном тұрақтылығына, сондай-ақ елді мекен тұрғындарының денсаулығына (генетикалық деңгейде) ұзақ мерзімді әсерінің салдарын бағалау және тұрғындардың эколого-генетикалық қауыпсіздігін сақтауға бағыталған ғылыми меодиқалық ұсыныдама құралын даярлау.

Методы исследования (на русском) : В исследовании использованы следующие методы: радиологическая оценка и ЭПР-дозиметрия, атомно-адсорбционный метод, цитогенетический (микроядерный тест) метод, хромосомный метод у животных, хромосомный метод у человека, молекулярно-генетический анализ, фенологический метод, методы изучения заболеваемости населения обследуемой территории, картографический метод и пространственное моделирование, а также методы статистической обработки.

Методы исследования (на казахском) : Зерттеуде радиологиялық бағалау және ЭПР-дозиметрия, атомдық-адсорбциялық әдіс, цитогенетикалық (микроядролық тест) әдіс, жануарлардағы және адамдағы хромосомалық әдістер, молекулалық-генетикалық (ДНҚ рестрикциялық талдау — RAPD, ISSR талдау), фенологиялық әдіс, зерттелетін аумақ халқының аурушаңдығын зерттеу әдістері, картографиялық әдіс пен кеңістіктік модельдеу және статистикалық өңдеу әдістері қолданылды.

Obtained results and novelty (in Russian) : Научная новизна исследования заключается в установлении закономерностей влияния загрязнителей окружающей среды на здоровье населения на региональном уровне. На основании радиологических исследований, ЭПР-дозиметрии и картографического анализа выявлены зоны с повышенным радиационным фоном (до 1,98 мЗв/ч) впервые составлены карта-схемы, подтверждающие наличие экологического и генетического риска. Впервые получены данные о влиянии радиационного загрязнения на устойчивость генома в результате индуцирования мутаций генов репарации ДНК (XRCC1, XRCC3) и микроядерных клеток крови человека, показавшие прямую зависимость между воздействием радиации и нарушением генетической стабильности организма человека и биоты. Проведен популяционно-статистический и генетический анализ здоровья населения, проживающего вблизи полигона, и оценено хроническое воздействие радиации малых доз на основе показателей заболеваемости и смертности (в том числе младенческой смертности.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Зерттеудің ғылыми жаңалығы – қоршаған ортаның ластағыштарының аймақтық деңгейде халық денсаулығына әсер ету заңдылықтарын айқындауда. Радиологиялық зерттеулер, ЭПР-дозиметрия және картографиялық талдау нәтижесінде радиациялық фоны жоғары аймақтар (1,98 мЗв/сағ дейін) анықталып, экологиялық және генетикалық тәуекелдің бар екені дәлелденді. Маңғыстау облысы бойынша алғаш рет ДНҚ репарациясына жауапты XRCC1 және XRCC3 гендерінің полиморфизмдері зерттеліп, радиациялық әсер мен геном тұрақтылығының бұзылуы арасындағы тікелей байланыс анықталды. Полигон маңында тұратын халықтың денсаулығын популяциялық-статистикалық және генетикалық тұрғыда талдау жүргізіліп, сырқаттанушылық пен өлім-жітім көрсеткіштері (соның ішінде нәресте өлімі) негізінде шағын дозалардың радиацияның созылмалы әсері бағаланды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Проект АР19680351 «Исследование биологических последствий влияния техногенных загрязнителей на биоту, здоровье населения и природную среду» выполнен по приоритету «Рациональное использование водных ресурсов, животного и растительного мира, экология». Уровень технологической подготовки (TRL) – 3, поскольку исследование основано на аналитических и лабораторных данных, подтверждающих надежность технологии экологико-генетической оценки влияния радиационного загрязнения на устойчивость генома биоты и человека. Использованы современные методы: атомно-адсорбционная спектрофотометрия, цитогенетические (хромосомный и микроядерный) и ДНК-анализы RAPD, ISSR. Проведен популяционно-генетический анализ здоровья населения, проживающего вблизи полигона захоронения промышленных отходов, с учетом показателей заболеваемости и смертности, включая младенческую, что позволило оценить влияние хронического воздействия малых доз радиации. Результаты опубликованы в международных журналах высокого квартиля (Q1, 82–96 процентиль), включая ES Food & Agroforestry (2024) и ES Energy & Environment (2025). Эффект исследования — социальный: обеспечение экологической и радиационной безопасности, выявление групп генетического риска и подготовка рекомендаций для органов здравоохранения и экологического надзора Мангистауской области.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : АР19680351 жобасы «Техногенді ластаушы заттардың биотаға, халықтың денсаулығына және табиғи ортаға әсерінің биологиялық салдарын зерттеу» басымдығы бойынша орындалды («Су ресурстарын, жануарлар мен өсімдіктер әлемін ұтымды пайдалану, экология»). Технологиялық дайындық деңгейі (TRL) – 3, себебі зерттеу радиациялық ластанудың биота мен адам геномының тұрақтылығына әсерін экологиялық-генетикалық бағалау технологиясының сенімділігін растайтын аналитикалық және зертханалық деректерге негізделген. Қолданылған әдістер: атомдық-адсорбциялық спектрофотометрия, цитогенетикалық (хромосомалық және микроядролық) және ДНҚ-анализдер RAPD, ISSR. Өндірістік қалдықтар көмілімі маңында тұратын халықтың аурушаңдығы мен өлім-жітім көрсеткіштері бойынша популяциялық-генетикалық талдау жүргізілді. Бұл радиацияның аз дозаларының созылмалы әсерін бағалауға мүмкіндік берді. Нәтижелер Q1 квартиліндегі халықаралық журналдарда (ES Food & Agroforestry, 2024; ES Energy & Environment, 2025) жарияланды. Зерттеу нәтижесінің әлеуметтік әсері – экологиялық және радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, генетикалық қауіп тобының анықталуы және Маңғыстау облысының денсаулық сақтау және экологиялық бақылау органдарына ұсынымдар әзірлеу.

Level of implementation (in Russian) : Заключение настоящего исследования относится к уровню технологической готовности TRL 3, поскольку включает результаты аналитических и лабораторных исследований, подтверждающих достоверность и жизнеспособность разработанной методики эколого-генетической оценки влияния радиационного загрязнения на устойчивость генома организмов биоты и здоровье человека. Научные результаты могут быть использованы в деятельности региональных органов охраны окружающей среды и здравоохранения для организации радиационно-гигиенического мониторинга территорий, прилегающих к полигону твердых производственных отходов.

Level of implementation (in Kazakh) : Осы зерттеудің қорытындысы TRL 3 технологиялық дайындық деңгейіне жатады, себебі ол радиациялық ластанудың биота организмдерінің геном тұрақтылығына және адамның денсаулығына әсерін эколого-генетикалық бағалау әдісінің сенімділігі мен өміршеңдігін дәлелдейтін аналитикалық және зертханалық зерттеулердің нәтижелерін қамтиды. Алынған ғылыми нәтижелер қоршаған ортаны қорғау және денсаулық сақтау аймақтық органдарының радиациялық-гигиеналық мониторинг жүргізу қызметінде пайдаланылуы мүмкін.

Efficiency (in Russian) : Проведенные исследования позволили выявить пространственную неоднородность радиационного загрязнения и установить зависимость частоты цитогенетических нарушений у населения и биоты от уровня радиационного воздействия. Эффективность проекта выражается в научной и социальной значимости полученных результатов: разработанная методика эколого-генетической оценки может применяться для радиационно-гигиенического мониторинга, оценки генетических рисков и профилактики заболеваний у населения радиационно-загрязнённых территорий.

Efficiency (in Kazakh) : Жүргізілген зерттеулер радиациялық ластанудың кеңістіктік біртектілігінің бұзылуын және халық пен биота организмдеріндегі цитогенетикалық бұзылулар жиілігінің радиациялық әсер деңгейіне тәуелділігін анықтауға мүмкіндік берді. Жобаның тиімділігі алынған нәтижелердің ғылыми және әлеуметтік маңыздылығымен анықталады: әзірленген эколого-генетикалық бағалау әдістемесі радиациялық-гигиеналық мониторинг, генетикалық қауіптерді бағалау және радиациялық ластанған аумақтарда тұратын халық арасындағы аурулардың алдын алу үшін қолданылуы мүмкін.

Field of application (in Russian) : Результаты исследования могут быть использованы в системе радиационно-экологического и санитарно-гигиенического мониторинга для оценки влияния малых доз ионизирующего излучения на биоту и здоровье населения. Полученные данные применимы при разработке региональных программ по обеспечению экологической и генетической безопасности населения Мангистауской области, а также при планировании мероприятий по охране окружающей среды и профилактике радиационно-индуцированных заболеваний. Кроме того, результаты могут быть использованы научно-исследовательскими учреждениями, организациями здравоохранения, экологического и санитарного надзора, а также при разработке нормативных документов, направленных на контроль за уровнем радиационного загрязнения и минимизацию его воздействия на человека и экосистему. Отдельные методики (ЭПР-дозиметрия, микроядерный тест, молекулярно-генетический анализ) могут быть внедрены в практику генетического и радиационного скрининга населения, а также применяться в учебном процессе при подготовке специалистов по экологии, радиобиологии и генетике.

Field of application (in Kazakh) : Зерттеу нәтижелері иондаушы сәулеленудің шағын дозаларының биота мен халық денсаулығына әсерін бағалауға арналған радиациялық-экологиялық және санитарлық-гигиеналық мониторинг жүйесінде қолданылуы мүмкін. Алынған деректер Маңғыстау облысы халқының экологиялық және генетикалық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі өңірлік бағдарламаларды әзірлеуде, сондай-ақ қоршаған ортаны қорғау мен радиациялық әсерден туындайтын аурулардың алдын алу шараларын жоспарлауда пайдалануға болады. Сонымен қатар, зерттеу нәтижелері ғылыми-зерттеу мекемелерінде, денсаулық сақтау, экологиялық және санитарлық бақылау ұйымдарында, сондай-ақ радиациялық ластану деңгейін бақылауға және оның адам мен экожүйеге әсерін азайтуға бағытталған нормативтік құжаттарды әзірлеу барысында қолданылуы мүмкін. Жеке әдістемелер (ЭПР-дозиметрия, микроядролық тест, молекулалық-генетикалық талдау) халықты генетикалық және радиациялық скринингтен өткізу тәжірибесіне енгізіліп, экология, радиобиология және генетика мамандарын даярлау үдерісінде де пайдаланылуы мүмкін.