The object of research, development or design (in Russian) : Объектом исследования являются системы мониторинга лавинной опасности и их методическое обеспечение.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу нысаны көшкін қаупін бақылау жүйелері мен оларды әдістемелік қамтамасыз ету болып табылады.

Aim of work (in Russian) : Исследование лавинной активности и территориального распределения лавиносборов Восточно-Казахстанской области для разработки мониторинговых систем лавинной опасности и научного обоснования их размещения. Цель этапа 2025 года - Создание прототипа автономной автоматизированной мониторинговой системы лавинной опасности с возможностью раннего прогнозирования и предупреждения схода лавины. Организация пилотного проекта автономной автоматизированной мониторинговой системы лавинной опасности на приоритетных склонах Восточно-Казахстанской области. Разработка методической документации по работе автономной автоматизированной мониторинговой системы лавинной опасности. Выполнение технико-экономических расчетов с оценкой социальной эффективности размещения автономной автоматизированной мониторинговой системы лавинной опасности на горных склонах ВКО.

Aim of work (in Kazakh) : Көшкін қауіптілігінің мониторингтік жүйелерін әзірлеу және оларды орналастырудың ғылыми негіздемесі үшін Шығыс Қазақстан облысының көшкін алаптарының көшкін белсенділігі мен аумақтық таралуын зерттеу. 2025 жылғы кезеңнің мақсаты - көшкіннің түсуін ерте болжау және алдын алу мүмкіндігімен көшкін қауіптілігінің дербес автоматтандырылған мониторингтік жүйесінің прототипін құру. Шығыс Қазақстан облысының басым беткейлерінде көшкін қауіптілігінің дербес автоматтандырылған мониторингтік жүйесінің пилоттық жобасын ұйымдастыру. Көшкін қауіптілігінің дербес автоматтандырылған мониторингтік жүйесінің жұмысы бойынша әдістемелік құжаттаманы әзірлеу. ШҚО таулы беткейлерінде көшкін қауіптілігінің дербес автоматтандырылған мониторингтік жүйесін орналастырудың әлеуметтік тиімділігін бағалай отырып, техникалық-экономикалық есептеулерді орындау.

Методы исследования (на русском) : Для достижения цели программы используются следующие методы: - сбор и анализ литературы, патентных, статистических данных по исследуемой проблеме в областях: природно-климатических условий региона, разработке, установке и эксплуатации систем мониторинга лавин, селевой и оползневой опасности; - анализ нормативно-правовой казахстанской и международной базы в сфере темы проекта; - методы математического прогнозирования и планирования; - методы статистической обработки данных, - методы обработки больших данных и машинного обучения, - методы имитационного моделирования, - полевые исследования, в том числе 3D сканирование горных склонов с использованием БПЛА; - ГИС-технологии; - методы дистанционного зондирования Земли; - методы оценки рисков, включающие социально-экономические подходы.

Методы исследования (на казахском) : Бағдарламаның мақсатына жету үшін келесі әдістер қолданылады: - облыстардағы зерттелетін мәселе бойынша әдебиеттерді, патенттік, статистикалық деректерді жинау және талдау: өңірдің табиғи-климаттық жағдайлары, көшкіндерді, су тасқыны мен көшкін қауіптілігінің мониторинг жүйелерін әзірлеу, орнату және пайдалану; - жоба тақырыбы бойынша қазақстандық және халықаралық норма-тивтік-құқықтық базаны талдау; - математикалық болжау және жоспарлау әдістері; - деректерді статистикалық өңдеу әдістері, - үлкен деректерді өңдеу және машиналық оқыту әдістері, - имитациялық модельдеу әдістері, - далалық зерттеулер, соның ішінде ұшқышсыз ұшу аппараттарын қолдана отырып, тау беткейлерін 3D сканерлеу; - ГАЖ технологиясы; - Жерді қашықтықтан зондтау әдістері; - әлеуметтік-экономикалық тәсілдерді қамтитын қауіп-қатерлерді бағалау әдістері.

Obtained results and novelty (in Russian) : Научная новизна завершающего этапа состоит в создании прототипа автономной автоматизированной мониторинговой системы лавинной опасности с возможностью раннего прогнозирования и предупреждения схода лавины и организации пилотного проекта автономной автоматизированной мониторинговой системы лавинной опасности. Получены результаты тестирования системы в реальных условиях. Выполнена разработка методической документации по работе автономной автоматизированной мониторинговой системы лавинной опасности. Дано описание системы мониторинга лавинной опасности, составлены инструкции и руководство пользователя. Описаны процедуры обслуживания и рекомендации по безопасному использованию. Разработаны методики обработки данных и анализа результатов (составление лавинного бюллетеня). Выполнены технико-экономические расчеты с оценкой социальной эффективности размещения автономной автоматизированной мониторинговой системы лавинной опасности на горных склонах ВКО. Составлена полная смета проекта. Дана оценка преимуществ, ожидаемых доходов, снижения затрат, показателей рентабельности. Составлено коммерческое предложение для развития системы мониторинга.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Соңғы кезеңнің ғылыми жаңашылдығы көшкіннің түсуін ерте болжау және алдын алу мүмкіндігімен көшкін қауіптілігінің дербес автоматтандырылған мониторинг жүйесінің прототипін жасау және көшкін қауіптілігінің дербес автоматтандырылған мониторинг жүйесінің пилоттық жобасын ұйымдастыру болып табылады. Жүйені нақты жағдайда тестілеу нәтижелері алынды. Көшкін қауіптілігінің дербес автоматтандырылған мониторингтік жүйесінің жұмысы бойынша әдістемелік құжаттама әзірленді. Көшкін қаупін бақылау жүйесінің сипаттамасы берілген, нұсқаулар мен пайдаланушы нұсқаулығы жасалған. Техникалық қызмет көрсету процедуралары мен қауіпсіз пайдалану бойынша ұсыныстар сипатталған. Деректерді өңдеу және нәтижелерді талдау (көшкін бюллетенін жасау) әдістемелері әзірленді. ШҚО таулы беткейлерінде көшкін қауіптілігінің дербес автоматтандырылған мониторингтік жүйесін орналастырудың әлеуметтік тиімділігін бағалай отырып, техникалық-экономикалық есептеулер орындалды. Жобаның толық сметасы жасалынды. Артықшылықтары, күтілетін кірістері, шығындардың төмендеуі, рентабельділік көрсеткіштері бағаланды. Мониторинг жүйесін дамыту үшін коммерциялық ұсыныс жасалынды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Создан и запущен в эксплуатацию пилотный проект автономной автоматизированной мониторинговой системы лавинной опасности на приоритетных склонах Восточно-Казахстанской области, который прошел тестирование в реальных условиях. Разработан и протестирован прототип датчика системы мониторинга, реализованы его конструкция, компоненты, программное обеспечение. Проект готов к дальнейшему масштабированию и развитию в области мониторинга чрезвычайных ситуаций.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Нақты жағдайларда тестілеуден өткен Шығыс Қазақстан облысының басым беткейлеріндегі көшкін қауіптілігінің дербес автоматтандырылған мониторингтік жүйесінің пилоттық жобасы құрылып, іске қосылды. Мониторинг жүйесінің датчигінің прототипі әзірленді және сыналды, оның конструкциясы, компоненттері, бағдарламалық қамтамасыздандырылуы іске асырылды. Жоба төтенше жағдайлар мониторингі саласында одан әрі ауқымын ұлғайтуға және дамытуға дайын.

Level of implementation (in Russian) : Составлен заключительный отчет о выполнении научно-исследовательской работы. Получены шесть авторских свидетельств и патент на полезную модель. Получен акт приема-передачи от ДЧС ВКО МЧС РК от 3.03.2025 г. на научную работу «Научное обоснование организации автоматизированного мониторинга лавинной опасности по Восточно-Казахстанской области». Получен акт внедрения от ДЧС ВКО МЧС РК автономной автоматизированной мониторинговой системы лавинной опасности для Восточно-Казахстанской области.

Level of implementation (in Kazakh) : Ғылыми-зерттеу жұмыстарының орындалуы туралы қорытынды есеп жасалды. Алты авторлық куәлік пен пайдалы модельге патент алынды. 3.03.2025 жылы ҚР ТЖМ ШҚО ТЖД-дан "Шығыс Қазақстан облысы бойынша көшкін қауіптілігінің автоматтандырылған мониторингін ұйымдастырудың ғылыми негіздемесі" ғылыми жұмысына қабылдау-тапсыру актісі алынды. ҚР ТЖМ ШҚО ТЖД-дан Шығыс Қазақстан облысы үшін көшкін қауіптілігінің дербес автоматтандырылған мониторингтік жүйесін енгізу актісі алынды.

Efficiency (in Russian) : Эффективность проекта заключается в повышении безопасности условий проживания и перемещения людей благодаря раннему предупреждению о возникновении лавин, развитии безопасной транспортной и туристической инфраструктуры в горных районах. Промежуточные результаты данного этапа являются основой для дальнейших разработок.

Efficiency (in Kazakh) : Көшкіннің пайда болуы, таулы аудандарда қауіпсіз көлік және туристік инфрақұрылымды дамыту туралы алдын-ала ескертудің арқасында адамдардың өмір сүру жағдайлары мен орын ауыстыру қауіпсіздігін арттыру жобаның тиімділігі болып табылады. Осы кезеңнің аралық нәтижелері одан әрі зерттеу жұмысының әзірлемелерінің негізі болып табылады.

Field of application (in Russian) : Область применения: контроль и прогнозирование лавной опасности для Департамента по чрезвычайным ситуациям Восточно-Казахстанской области, Восточно-Казахстанского территориального эксплуатационного управления Казселезащита, акиматов ВКО и районов области, населения.

Field of application (in Kazakh) : Қолдану саласы: Шығыс Қазақстан облысының Төтенше жағдайлар департаменті, Шығыс Қазақстан аумақтық Қазселденқорғауды пайдалану басқармасы, ШҚО әкімдіктері мен облыс аудандары, халық үшін көшкін қаупін бақылау және болжау.