The object of research, development or design (in Russian) : Динамика радоногенерируемых радиационных полей.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Радоногенерацияланатын радиациялық өрістердің динамикасы.

Aim of work (in Russian) : Целью проекта является оценка влияния внутреннего радиоактивного облучения на риск образования онкологических заболеваний дыхательной и пищеварительной систем организма на основе комплексных мониторинговых исследований радона и его ДПР в экосреде обитания человека на территории г. Алматы и Алматинской области.

Aim of work (in Kazakh) : Жобаның мақсаты ішкі радиоактивті сәулеленудің Алматы қаласы мен Алматы облысының аумағында адам мекендейтін экожүйеде радон мен оның еншілес ыдырау өнімдерінің кешенді мониторингтік зерттеулері негізінде ағзаның тыныс алу және ас қорыту жүйелерінің онкологиялық ауруларының пайда болу қаупіне әсерін бағалау болып табылады.

Методы исследования (на русском) : В рамках исследования применялся широкий комплекс методов, включающий альфа-, бета- и гамма-спектрорадиометрию, измерение объёмной активности радона и его ДПР, методы молекулярно-генетического тестирования и методы теоретического компьютерного моделирования.

Методы исследования (на казахском) : Зерттеу аясында альфа-, бета- және гамма-спектрорадиометрияны, радонның және оның ЕЫӨ көлемдік белсенділігін өлшеуді, молекулярлық-генетикалық тестілеу әдістерін және теориялық компьютерлік модельдеу әдістерін қамтитын әдістердің кең кешені қолданылды.

Obtained results and novelty (in Russian) : 1.Экспериментальные радиометрические данные по пространственно-временным распределениям изотопов радона и его ДПР.Впервые получены данные о квазипериодических (≈150 дней) вариациях радоновой активности и её корреляции с тектоническими и климатическими факторами. 2.Экспериментальные α-,β- и γ-спектрорадиометрические данные по содержанию изотопов радона, его долгоживущих ДПР в питьевой воде и грунте.Новизна-применение разработанного алгоритма расчёта активности радионуклидов по спектральным данным с автоматической коррекцией фона и чувствительности приборов, реализованного в собственном программно-математическом обеспечение. 3.Концентрации α-,β- и γ-активностей природных, техногенных радионуклидов по спектрорадиометрическим данным табачных изделий, продуктов.Новизна-получение оценочных доз внутреннего облучения населения при курении и потреблении продуктов, учитывая различия в городском и сельском рационе. 4.Экспериментальные данные по радиационным дефектам, мутациям в биотест-системах при внешнем, внутреннем облучении.Новизна - α-облучение культуральной среды демонстрирует пролонгированный эпигенетический эффект в виде морфозов до 6-го поколения без прямого облучения Drosophila. 5.Разработана физико-математическая 6-фазная модель распределения радона, его ДПР.Новизна-создание нелинейной физико-математической модели радонового поля и алгоритма расчёта стохастических эффектов, связывающих параметры окружающей среды с дозовыми нагрузками на биосистемы и организм человека.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : 1.Радон және оның ЕЫӨ кеңістіктік-уақыттық таралуы бойынша тәжірибелік радиометриялық деректер.Радон белсенділігінің квази-периодты (≈150 күн) вариациялары,оның тектоникалық, климаттық факторлармен байланысы туралы мәліметтер алғаш рет алынды. 2.Ауыз су мен топырақтағы радон, оның ЕЫӨ құрамы бойынша эксперименттік α-,β- және γ-спектрорадиометриялық деректер.Жаңалық- радионуклидтердің белсенділігін есептеудің әзірленген алгоритмін спектрлік деректер бойынша қолдану болды, ол өзінің бағдарламалық-математикалық қамтамасыз етуінде іске асырылған аспаптардың фонын, сезімталдығын автоматты түрде түзетеді. 3.Темекі,тағам өнімдерінің спектрорадиометриялық деректері бойынша табиғи, техногендік радионуклидтердің α-,β- және γ-белсенділіктерінің концентрациясы.Жаңалық-қалалық және ауылдық рационның айырмашылықтарын ескере отырып,темекі шегу және өнімді тұтынуда халықтың ішкі сәулеленуінің болжамды дозаларын алу. 4.Сыртқы және ішкі сәулеленуге ұшыраған биоталдау жүйелеріндегі радиациялық ақаулар мен мутациялар туралы эксперименттік деректер. Жаңалық:қоректік ортаның α-сәулеленуі дрозофиланы тікелей сәулеленусіз алтыншы буынға дейін морфоздар түрінде ұзаққа созылған эпигенетикалық әсерді көрсетеді. 5.Радонды, оның ЕЫӨ бөлудің физика-математикалық 6-кезеңдік моделі әзірленді.Жаңалығы-радон өрісінің сызықтық емес физика-математикалық моделін және қоршаған орта параметрлерін биожүйелер мен адам ағзасына дозалық жүктемелермен байланыстыратын стохастикалық әсерлерді есептеу алгоритмін құру.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Основные конструктивные и технико-экономические показатели данного исследования связаны с тем, что при анализе рисков онкозаболеваемости населения в жилищных условиях вблизи тектонических разломов эффективны тестовые измерения с помощью переноски спектрорадиометрических приборов, обеспечивающих экспресс-анализа: новые закономерности, описывающие связь ЭРОА радона с активностью его ДПР в экосреде обитания человека, особенности их аккумулирования; методики проведения комплексных исследований компонентов экосреды; рекомендации по улучшению систем вентиляции и профилактических медицинских осмотров для снижения радиационного риска населения.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Осы зерттеудің негізгі конструктивтік және техникалық-экономикалық көрсеткіштері тектоникалық жарықшақтарға жақын тұрғын үй жағдайларында халықтың онкологиялық ауруға шалдығу тәуекелдерін талдау кезінде экспресс-талдауды қамтамасыз ететін спектрорадиометриялық аспаптарды тасымалдау көмегімен тестілік өлшеулердің тиімді болуымен байланысты: радонның ЭТКБ оның адамның тіршілік ету экожүйесіндегі ЕЫӨ, оларды шоғырландыру ерекшеліктері; экоортаның құрамдас бөліктеріне кешенді зерттеулер жүргізу әдістемесі; халықтың радиациялық қатерін төмендету үшін желдету және профилактикалық медициналық тексеріп-қарау жүйелерін жақсарту жөніндегі ұсынымдар.

Level of implementation (in Russian) : Исследования еще не закончены. Внедрения нет.

Level of implementation (in Kazakh) : Зерттеу әлі аяқталған жоқ. Іске асыру жоқ.

Efficiency (in Russian) : Эффективность проекта в области радиационной безопасности населения достаточно высокая, так как позволит дифференцировано вычислять степень риска онкологических заболеваний у населения, проживающих в разных районах г.Алматы и Алматинской области, что в будущем поможет сформировать категории населения по соответствующим группам риска для своевременного диагностирования и профилактики медицинскими учреждениями. Картирование результатов полевых измерений радиационных полей будет способствовать разработке новых технологий и методов, направленных на снижение поступления радона. В частности понимание связи между концентрацией радона и активностью ДПР в экосреде позволять разрабатывать карты риска и определять области, требующие постоянного радиационного мониторинга.

Efficiency (in Kazakh) : Жобаның халықтың радиациялық қауiпсiздiгi саласындағы тиiмдiлiгi едәуiр жоғары, өйткенi ол Алматы қаласы мен Алматы облысының әртүрлi аудандарында тұратын халықтың онкологиялық аурулардың қауiп-қатер дәрежесiн саралап есептеуге мүмкiндiк бередi, бұл болашақта медициналық мекемелердiң уақтылы диагностикалауы мен алдын алуы үшiн тиiстi қатер топтары бойынша халықтың санаттарын қалыптастыруға көмектеседi. Радиациялық өрістерді далалық өлшеу нәтижелерін картаға түсіру радонның түсуін азайтуға бағытталған жаңа технологиялар мен әдістерді әзірлеуге ықпал ететін болады. Атап айтқанда, радонның шоғырлануы мен экоортадағы ЕЫӨ белсенділігі арасындағы байланысты түсіну тәуекел карталарын әзірлеуге және тұрақты радиациялық мониторингті талап ететін салаларды айқындауға мүмкіндік береді.

Field of application (in Russian) : Радиационный мониторинг окружающей среды и радиационная биология.

Field of application (in Kazakh) : Қоршаған ортаның радиациялық мониторингі және радиациялық биология.