The object of research, development or design (in Russian) : Объектом исследования являются возбудители флавивирусов циркулирующие на территории Казахстан.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеудің нысаны – түйінді дерматиттің қоздырғышы Neethling вирус типіндегі болып табылады.

Aim of work (in Russian) : Цель проекта – оценка распространенности флавивирусов в Казахстане, установление основных носителей флавивирусов в природе и определение генетического разнообразия вирусов в различных регионах страны для внесения корректировок в стратегию эпидемиологи-ческого надзора за болезнями, вызываемыми данными вирусами.

Aim of work (in Kazakh) : Зерттеудің мақсаты – Қазақстан аумағында эпизоотикалық өзекті штаммды бөліп алу негізінде классикалық және молекулярлы – генетикалық әдістерді пайдалана отырып, түйінді дерматиттің телімділікті алдын – алу құралдарын жасап шығару.

Методы исследования (на русском) : Методы проведения работы – в процессе работы использовались вирусологические, молекулярно-биологические, эпизоотологические методы исследований.

Методы исследования (на казахском) : Жұмыс жүргізу әдістемесі: Зерттеу барысында молекулярлы – биологиялық, вирусологиялық әдістер қолданылды.

Obtained results and novelty (in Russian) : В результате исследований установлено, что общая превалентность на флавивирусы среди диких птиц составляет 7,18%. В пробах только от 5 птиц выявлен вирус ЛЗН. Общая превалентность по ЛЗН среди диких птиц составила 1,38%, в том числе в 2024г – 2,16%, в 2025г – 2,04%. РНК вируса ЛЗН обнаружена в образцах от птиц в Павлодарской и Карагандинской областях. Из 366 исследованных пулов клещей в 24 пулах (6,5%) из 8 областей бы-ли выявлены флавивирусы, из них в 20 пулах клещей был выявлен вирус клещевого энцефалита. Общая превалентность по КЭ среди клещей составила 5,4%, в том числе в 2023г – 2,6%, в 2024г – 4,2%, в 2025г – 5,9%. РНК вируса КЭ обнаружена в образцах клещей со-бранных в Алматинской (14,3%), Жамбылской (7,7%), Абайской (11,5%), Западно-Казахстанской (9,4-18,2%), Северо-Казахстанской (25%) и Жетысуской (2,4%) областях. Во всех образцах РНК вирусов Усуту, Денге и желтой лихорадки не обнаружен. Из 368 лошадей, включенных в исследование, у 32 (8,7%) были обнаружены антитела к вирусу ЛЗН. Выделен вирус идентифицированный как вирус ЛЗН. В результате секвенирования в трёх были получены последовательности, соответствующие вирусу диареи КРС как 1-го, так и 2-го генотипов. В результате секвенирования образца от птицы был получена последовательность 546 п.о. Анализ последовательности позволило отнести к вирусу ЛЗН 1 генотипа. Разработан алгоритм мониторинга флавивирусов.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Зерттеу жабайы құстар арасында флавивирустардың жалпы таралуы 7,18% екенін көрсетті. WNF вирусы тек 5 құстың үлгілерінде анықталды. Жабайы құстар арасында WNF жалпы таралуы 1,38% құрады, оның ішінде 2024 жылы 2,16% және 2025 жылы 2,04%. WNF вирусының РНҚ-сы Павлодар және Қарағанды ​​облыстарындағы құс үлгілерінде анықталды. Зерттелген 366 кене бассейнінің ішінде 8 аймақтан 24 бассейнде (6,5%) флавивирустар анықталды, оның ішінде 20 кене бассейнінде кене энцефалиті вирусы бар. Кенелер арасында ТБЕ-нің жалпы таралуы 5,4% құрады, оның ішінде 2023 жылы 2,6%, 2024 жылы 4,2% және 2025 жылы 5,9% болды. Алматы (14,3%), Жамбыл (7,7%), Абай (11,5%), Батыс Қазақстан (9,4-18,2%), Солтүстік Қазақстан (25%) және Жетісу (2,4%) облыстарында жиналған кене үлгілерінде ТБЕ вирусының РНҚ-сы анықталды. Ешбір үлгіде Усуту, Денге безгегі және сары безгек вирусының РНҚ-сы анықталмады. Зерттеуге қатысқан 368 жылқының 32-сінде (8,7%) WNV вирусына антиденелер анықталды. Бөлінген вирус WNV вирусы ретінде анықталды. Реттік талдау үш үлгіде 1 және 2 генотиптерінің екеуінің де ірі қара малдың диарея вирусына сәйкес келетін тізбектерді берді. Құс үлгісін секвенирлеу 546 б.с. тізбекті берді. Тізбекті талдау үлгіні 1 генотипті WNV вирусына жатқызуға мүмкіндік берді. Флавивирустарды бақылау алгоритмі жасалды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Проект носит фундаментальный исследовательский характер, направлен на получение новых научных знаний в области ветеринарной вирусологии, эпидемиологии и эпизоотологии. Экономическая эффективность проекта определяется повышением качества эпидемиологического надзора и сокращением рисков возникновения вспышек флавивирусных инфекций у животных и людей.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Жоба ветеринариялық вирусология, эпидемиология және эпизоотология салаларында жаңа ғылыми білім алуға бағытталған іргелі зерттеу сипатында болады. Жобаның экономикалық тиімділігі эпидемиологиялық қадағалаудың сапасын арттыру және жануарлар мен адамдар арасында флавивирустық инфекциялардың өршу қаупін азайту арқылы айқындалады.

Level of implementation (in Russian) : В рамках проекта проведён серологический мониторинг сывороток лошадей на наличие антител к вирусу лихорадки Западного Нила (ЛЗН) на территории различных регионов Казахстана в 2024 году. Положительные результаты были подтверждены методом вестерн-блот, что позволило повысить достоверность полученных данных. Одновременно исследованы пробы от клещей, летучих мышей, смывы с лошадей и органы птиц на наличие ЛЗН, вируса Денге, вируса Зика, вируса жёлтой лихорадки и вируса клещевого энцефалита. В ходе анализа выявлены положительные результаты по вирусу клещевого энцефалита у части клещей и по вирусу лихорадки Западного Нила у некоторых образцов от птиц, что указывает на активную циркуляцию данных возбудителей на территории Казахстана. Полученные результаты послужили основой для разработки алгоритма лабораторного мониторинга флавивирусов, включающего порядок отбора, транспортировки и лабораторного исследования биоматериала различного происхождения (сыворотки крови, ткани птиц, клещи и др.), а также последовательность молекулярно-генетических и серологических методов для подтверждения возбудителей. Данный алгоритм рекомендован для использования в ветеринарных и санитарно-эпидемиологических учреждениях, занимающихся мониторингом арбовирусных инфекций. Основные результаты отражены в публикациях: опубликована статья по результатам серомониторинга ЛЗН у лошадей, тезисы по мониторингу ЛЗН у птиц, а также статья по вирусной диарее крупного рогатого скота (в контексте сопутствующих инфекций).

Level of implementation (in Kazakh) : Жоба аясында 2024 жылы Қазақстанның әртүрлі аймақтарында жылқы сарысуларының Батыс Ніл безгегі вирусына (WNV) антиденелерге серологиялық мониторингі жүргізілді. Оң нәтижелер Western blot талдауымен расталды, бұл алынған деректердің сенімділігін арттырды. Сонымен қатар, кенелерден, жарқанаттардан, жылқы жағындыларынан және құс мүшелерінен алынған үлгілер WNV, денге вирусына, Зика вирусына, сары безгек вирусына және кене энцефалиті вирусына тексерілді. Талдау кейбір кенелерде кене энцефалиті вирусына және кейбір құс үлгілерінде Батыс Ніл безгегі вирусына оң нәтижелер көрсетті, бұл осы патогендердің Қазақстанда белсенді айналымын көрсетеді. Алынған нәтижелер флавивирустарды зертханалық бақылау алгоритмін әзірлеуге негіз болды, оның ішінде әртүрлі шығу тегі бар биоматериалдарды (қан сарысуы, құс тіндері, кенелер және т.б.) жинау, тасымалдау және сынау процедуралары, сондай-ақ патогендерді растаудың молекулалық-генетикалық және серологиялық әдістерінің тізбегі. Бұл алгоритм арбовирус инфекцияларын бақылайтын ветеринариялық және санитарлық-эпидемиологиялық мекемелерде қолдану үшін ұсынылады. Негізгі нәтижелер жарияланды: жылқылардағы WNV серомониторингінің нәтижелері туралы мақала, құстардағы WNV мониторингі туралы мақала және ірі қара малдың вирустық диареясы (бірге жүретін инфекциялар аясында) туралы мақала.

Efficiency (in Russian) : Реализация проекта позволила выявить циркуляцию вируса лихорадки Западного Нила среди птиц и лошадей, а также вируса клещевого энцефалита и вируса диареи КРС в популяциях клещей, что подтверждает активную циркуляцию флавивирусов в экосистемах Казахстана. Показано, что лошади могут быть индикаторами при для раннего выявления ЛЗН. Разработанный алгоритм мониторинга способствует раннему обнаружению и оценке эпидемиологических рисков, связанных с арбовирусными инфекциями, и может быть использован при планировании профилактических мероприятий в ветеринарной и санитарно-эпидемиологической службах. Полученные данные будут способствовать улучшению системы надзора за флавивирусами в Казахстане. Публикации по результатам проекта расширяют научную базу данных и способствуют внедрению принципов концепции «One Health».

Efficiency (in Kazakh) : Жоба Батыс Ніл безгегі вирусының құстар мен жылқылар арасында таралуын, сондай-ақ кене энцефалиті вирусы мен ірі қара малдың диарея вирусын кене популяцияларында анықтады, бұл Қазақстан экожүйелерінде флавивирустардың белсенді айналымын растайды. Жылқылардың WNF ерте анықтау үшін индикатор ретінде қызмет ете алатыны көрсетілді. Әзірленген мониторинг алгоритмі арбовирус инфекцияларымен байланысты эпидемиологиялық тәуекелдерді ерте анықтауға және бағалауға мүмкіндік береді және ветеринарлық және санитарлық-эпидемиологиялық қызметтерде алдын алу шараларын жоспарлауда пайдаланылуы мүмкін. Алынған деректер Қазақстандағы флавивирусты бақылау жүйесін жақсартуға ықпал етеді. Жоба нәтижелеріне негізделген басылымдар ғылыми дерекқорды кеңейтеді және «Бір денсаулық» тұжырымдамасын енгізуге ықпал етеді.

Field of application (in Russian) : Ветеринария, эпидемиология

Field of application (in Kazakh) : Ветеринария, эпидемиология