The object of research, development or design (in Russian) : Атмоcферное электрическое поле, вариации космических лучей, атмосферная проводимость.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Атмосфералық электр өрісі, ғарыштық сәулелердің вариациялары, атмосфералық өткізгіштік.

Aim of work (in Russian) : Развитие информационного обеспечения для анализа данных мониторинга космо- и геофизических полей и проведение исследования их воздействия на атмосферные электрические явления.

Aim of work (in Kazakh) : Ғарыш және геофизикалық өрістер мониторингінің деректерін талдау үшін ақпараттық қамтамасыз етуді дамыту және олардың атмосфералық электр құбылыстарына әсерін зерттеу.

Методы исследования (на русском) : Комплексный мониторинг ключевых космофизических и геофизических параметров, характеризующих динамику системы «Солнце-Земля» под воздействием внутренних и внешних источников возмущений. Исполнители проекта имеют оборудование по измерению электрических полей, соответствующее мировым стандартам. При обработке экспериментальной информации применяются статистические методы: математическая фильтрация сигнала, спектральный анализ, метод комплексной демодуляции и другие. В грозовых условиях осуществляется мониторинг квазистатического электрического поля и его высокочастотной составляющей, регистрирующий возвратный молниевой удар (return stroke).

Методы исследования (на казахском) : Ішкі және сыртқы бұзылу көздерінің әсерінен Күн-Жер жүйесінің динамикасын сипаттайтын негізгі космофизикалық және геофизикалық параметрлерді кешенді бақылау. Жобаны жүзеге асырушылардың халықаралық стандарттарға сәйкес келетін электр өрістерін өлшеуге арналған жабдықтары бар. Эксперименттік ақпаратты өңдеу кезінде статистикалық әдістер қолданылады: математикалық сигналдарды фильтрлеу, спектрлік талдау, кешенді демодуляция әдісі және т.б. Найзағай жағдайында квазистатикалық электр өрісі және оның жоғары жиілікті құрамдас бөлігі бақыланады, кері инсульт тіркеледі.

Obtained results and novelty (in Russian) : Была определена степень воздействия метеорологических параметров (влажность, температура, давление) на атмосферную проводимость. Выполнены работы по сбору и первичной обработке данных, полученных с помощью автоматизированных комплексов регистрации атмосферной проводимости, медленных нейтронов, электрического поля и метеостанции. Проведен анализ экспериментальных данных, атмосферной проводимости, электрического поля, метеопараметров (влажность, температура, давление) на станции космических лучей. Получено, что взаимосвязь атмосферной проводимости с температурой, давлением и влажностью значительно меняется в течение года, наиболее выражаясь летом. Повышение влажности снижает концентрацию малых ионов, что ведёт к заметному изменению электрической проводимости атмосферы. Определена доля регистрации медленных нейтронов литосферного происхождения от космического в детекторах медленных нейтронов. Установлена зависимость потока медленных нейтронов литосферного происхождения от глубины разлома. С увеличением глубины разлома линейно возрастает объём активной зоны, где происходят (α, n)-реакции, вызванные распадом радона и его дочерних изотопов. Рост глубины приводит к увеличению концентрации радионуклидов и, как следствие, к повышению нейтронного выхода за счёт большего числа взаимодействий α-частиц с элементами лёгких пород, прежде всего с атомами кислорода и азота. В результате наблюдается повышение суммарного нейтронного потока, выходящего на поверхность Земли.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Метеорологиялық параметрлердің (ылғалдылық, температура, қысым) атмосфера өткізгіштігіне әсер ету дәрежесі анықталды. Атмосфера өткізгіштігін, баяу нейтрондарды, электр өрісін және метеопараметрлерді тіркеудің автоматтандырылған кешендері арқылы алынған деректерді жинау және бастапқы өңдеу жұмыстары жүргізілді. Ғарыштық сәулелер станциясында атмосфера өткізгіштігі, электр өрісі және метеорологиялық параметрлер (ылғалдылық, температура, қысым) бойынша эксперименттік деректерге талдау жасалды. Атмосфера өткізгіштігінің температурамен, қысыммен және ылғалдылықпен өзара байланысы жылдың ішінде айтарлықтай өзгеретіні және ең жоғары деңгейі жаз мезгілінде байқалатыны анықталды. Ылғалдылықтың артуы ұсақ иондардың концентрациясын төмендетіп, атмосфераның электр өткізгіштігінің өзгеруіне әкелетіні анықталды. Баяу нейтрондарды тіркеуші детекторларда литосфералық шығу тектегі нейтрондардың жалпы нейтрон ағынындағы үлесі анықталды. Литосфералық шығу тектегі баяу нейтрон ағынының жарылым (жарықшақ) тереңдігіне тәуелділігі орнатылды. Жарылым тереңдеген сайын радон мен оның туынды изотоптарының табиғи радиоактивті ыдырауы нәтижесінде жүретін (α, n)-реакциялар өтетін белсенді аймақтың көлемі сызықты түрде артады. Тереңдіктің ұлғаюы радионуклидтердің концентрациясын арттырып, α-бөлшектердің жеңіл тау жыныстары элементтерімен (негізінен оттегі және азот атомдарымен) өзара әрекеттесу санын көбейтеді. Нәтижесінде Жер бетіне шығатын нейтрон ағынының жиынтық деңгейінің артуы байқалады.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Создана обширная информационная система для сбора, обработки, анализа и визуализации всех регистрируемых космо- и геофизических параметров, включая атмосферную проводимость и метеопараметры. Разработано программное обеспечение для регистрации, обработки и передачи данных на сервер с возможностью отображения информации на сайте.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Барлық тіркелген ғарыштық және геофизикалық параметрлерді, соның ішінде атмосфералық өткізгіштік пен метеорологиялық параметрлерді жинау, өңдеу, талдау және визуализациялау үшін кең ақпараттық жүйе құрылды. Сайтта ақпаратты көрсету мүмкіндігі бар деректерді жазу, өңдеу және серверге жіберу үшін бағдарламалық қамтамасыз ету әзірленді.

Level of implementation (in Russian) : На данном этапе реализации проекта внедрение не предусмотрено.

Level of implementation (in Kazakh) : Жобаның осы кезеңінде іске асыру қарастырылмаған.

Efficiency (in Russian) : Результаты, полученные в рамках данного проекта, будут способствовать развитию системы научных исследований, решению актуальных проблем развития систем мониторинга воздействия космической погоды и различных природных процессов (грозовая и сейсмическая активность) на окружающую среду. Проведение исследования воздействия космо- и геофизических полей на атмосферные электрические явления повысит безопасность населения и инфраструктуры. Это позволит снизить риски, связанные с пожароопасностью и выведением из строя систем электронного обеспечения, воздействием на авиацию, а также совершенствованием методов их контроля.

Efficiency (in Kazakh) : Осы жобаны іске асыру шеңберінде алынған нәтижелер ғарыштық ауа райының және әртүрлі табиғи процестердің (найзағай мен сейсмикалық белсенділік) қоршаған ортаға әсерін бақылау жүйесін әзірлеудегі өзекті мәселелерді шешуге, ғылыми зерттеулер жүйесін дамытуға ықпал етеді. Ғарыштық және геофизикалық өрістердің атмосфералық электрлік құбылыстарға әсері бойынша зерттеулер жүргізу халық пен инфрақұрылымның қауіпсіздігін арттырады. Бұл өрт қаупімен және электрондық қолдау жүйелерінің істен шығуымен байланысты тәуекелдерді, авиацияға әсерін азайтуға, сондай-ақ оларды бақылау әдістерін жетілдіруге мүмкіндік береді.

Field of application (in Russian) : Геофизика, метеорология, физика солнечно-земных связей, сейсмология.

Field of application (in Kazakh) : Геофизика, метеорология, Күн-Жер байланыстары физикасы, сейсмология.