The object of research, development or design (in Russian) : Объектами исследования являются вирусы яблони, винограда и малины, вироидные патогены AFCVd, ASSVd, PBCVd, ADFVd, HSVd, PLMVd яблони, груши, вишни, абрикоса, персика, бактерии Erwinia amylovora, последовательности генов эффекторов Phytophthora infestans и трансгенные растения, несущие сконструированные вставки. цисгенные линий картофеля, земляника, ежевика, ирга.

The object of research, development or design (in Kazakh) : алма, жүзім және таңқурай вирустары; алма, алмұрт, шие, өрік, шабдалы вироидтық патогендері (AFCVd, ASSVd, PBCVd, ADFVd, HSVd, PLMVd); Erwinia amylovora бактериясы; Phytophthora infestans эффекторлық гендерінің тізбектері және жасанды кірістірмелерді тасымалдаушы трансгенді өсімдіктер; картоптың цисгенді сызықтары, құлпынай, қарақат, алша өсімдіктері

Aim of work (in Russian) : разработка биотехнологических подходов для контроля фитопатогенов с целью повышения продуктивности сельскохозяйственных культур

Aim of work (in Kazakh) : ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін арттыру мақсатында фитопатогендерді бақылау үшін биотехнологиялық тәсілдерді әзірлеу

Методы исследования (на русском) : выделение нуклеиновых кислот, синтез кДНК, клонирование кДНК, ПЦР в реальном времени, иммуноферментный анализ, ПЦР, обратная транскрипция, биоинформатический анализ нуклеотидных последовательностей, выделение и культивирование изолятов бактерий, фитопатологические исследования, получение трансгенных растений, Нозерн-блоттинг, агробактериальная трансформация растений, культивирование растений in vitro, микроклональное тиражирование

Методы исследования (на казахском) : нуклеин қышқылдарын бөлу, кДНҚ синтезі, кДНҚ клондау, нақты уақыттағы ПТР, иммуноферменттік талдау, ПТР, кері транскрипция, нуклеотидтік тізбектердің биоинформатикалық талдауы, бактерия изоляттарын бөлу және өсіру, фитопатологиялық зерттеулер, трансгенді өсімдіктер алу, Нозерн-блоттинг, агробактериялық трансформация, in vitro өсіру, микроклондық көбейту

Obtained results and novelty (in Russian) : Разработаны 2 прототипа и 3 теста на основе мультиплексных ПЦР для одновременного обнаружения вирусов плодово-ягодных культур. Проведен анализ образцов из разных регионов Казахстана, выполнен филогенетический анализ изолятов, выявивший генетическое разнообразие вирусов. Методом ОТ-ПЦР выявлены вироиды, секвенированные последовательности 24 изолятов внесены в NCBI. Диагностика собранных в разных регионах РК образцов выявила шесть видов вироидов. Разработаны 1 прототип и 2 тест-системы обнаружения опасных вироидов. Проведен фитосанитарный мониторинг садов Алматинской, Туркестанской и Жамбылской областей. Обнаружено заражение E. amylovora; выделено 32 изолята, определены генотипы А, D и уникальный Z. Получено 15 трансгенных линий картофеля и 3 линии табака. Обнаружены siRNA, подтверждающие механизм РНК-интерференции. 12 лини картофеля проявили устойчивость к P.infestans. Разработаны протоколы укоренения и адаптации микрорастений картофеля, технология аэропонного получения миниклубней, подтверждена эффективность цисгенной трансформации. Создан лабораторный регламент. Разработаны протоколы микроклонального размножения земляники, ежевики и ирги, технология адаптации растений в агробоксах и получения базисного посадочного материала. В питомнике получено не менее 1000 единиц посадочного материала по 4-ем сортам ежевики и земляники и 3 сортов ирги.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Жеміс-жидек дақылдарының вирустарын бір мезгілде анықтауға арналған мультиплексті ПТР негізінде 2 прототип пен 3 тест-жүйе әзірленді. Қазақстанның әртүрлі өңірлерінен алынған үлгілер зерттеліп, изоляттардың филогенетикалық талдауы жүргізілді, нәтижесінде вирустардың генетикалық алуантүрлілігі анықталды. ОТ-ПТР әдісімен вироидтар анықталып, 24 изоляттың секвенирленген нуклеотидтік тізбектері NCBI деректер базасына енгізілді. ҚР өңірлерінен жиналған үлгілерді диагностикалау нәтижесінде алты түрлі вироид табылды. Қауіпті вироидтарды анықтауға арналған 1 прототип пен 2 тест-жүйе әзірленді. Алматы, Түркістан және Жамбыл облыстарындағы бақтарда фитосанитариялық мониторинг жүргізілді. E. amylovora қоздырғышымен зақымдану анықталып, 32 изолят бөлініп алынды, олардың А, D және бірегей Z генотиптері айқындалды. Картоптың 15 және темекінің 3 трансгенді желісі алынды. РНҚ-интерференция механизмін дәлелдейтін siRNA анықталды. Картоптың 12 желісі P. infestans қоздырғышына төзімділік көрсетті. Картоп микроөсімдіктерін in vitro–ex vitro жағдайында тамырландыру және бейімдеу протоколдары, аэропондық минитүйнек алу технологиясы әзірленіп, цисгендік трансформацияның тиімділігі расталды. Лабораториялық регламент дайындалды. Құлпынай, қарақат және ирга өсімдіктерін микроклоналды көбейту, агробокстарда бейімдеу және бастапқы отырғызу материалын алу протоколдары әзірленді. Питомникте 4 сорт қарақаттың, 4 сорт құлпынайдың және 3 сорт ирганың кемінде 1000 дана отырғызу материалы алынды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : разработаны протитипы 5-х тест систем диагностики вирусов и вироидов плодовых и ягодных культур; пополнена коллекция изолятов E. amylovora и их ДНК, установлено простанственное распределение образцов генотипов А и D и обнаружен один образец с генотипом Z, являющийся уникальным для Казахстана и свидетельствующий о локальной адаптации возбудителя к местным условиям среды; получены агробактериальные вектора пригодные для генетического трансформирования всех видов двудольных растений, получено 12 линий трансгенных растений картофеля сортов Гала и Милена с повышенным уровнем устойчивости к оомицету P. infestans; разработан протокол технологии укоренения и адаптации микрорастений картофеля в условиях in vitro–ex vitro, а также получен миниклубневый материал трансформированных линий картофеля в аэропонной установке; получен в условиях питомника базисный посадочный материал 4-х сортов ежевики, 4-х сортов земляники и 3-х сортов ирги в количестве не менее 1000 единиц.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Жеміс және жидек дақылдарының вирустары мен вироидтарын диагностикалауға арналған 5 тест-жүйенің прототиптері әзірленді; E. amylovora изоляттары мен олардың ДНҚ коллекциясы толықтырылды; А және D генотипті үлгілердің кеңістікте таралуы анықталып, Z генотипті бірегей үлгі табылды; қос жарнақты өсімдіктерді генетикалық трансформациялауға жарамды агробактериялық векторлар алынды; «Гала» және «Милена» сорттарының P. infestans оомицетіне төзімді 12 трансгенді сызығы өсірілді; in vitro–ex vitro жағдайында картоп микроөсімдіктерін бейімдеу және аэропондық жүйеде минитүйнек алу технологиясы жасалды; питомникте 4 сорт қарақат, 4 сорт құлпынай және 3 сорт алшадан кемінде 1000 дана базалық отырғызу материалы алынды

Level of implementation (in Russian) :

Level of implementation (in Kazakh) :

Efficiency (in Russian) : Уровень технологической готовности за отчетный период – 3 и 4 (промежуточные отчеты о результатах НИР, получено 7 патентов, разработаны 2 лабораторных регламента, опубликовано 12 статей в журналах, рекомендованных КОКНВО, 3 монографии). Опубликовано 4 статьи в журналах из списка WoS и/или Scopus, 3 статьи находятся в печати, и 3 статьи прошли первый этап рецензирования и находятся на втором этапе.

Efficiency (in Kazakh) : Есепті кезеңдегі технологиялық дайындық деңгейлері 3 және 4 болды (ҒЗТКЖ нәтижелері бойынша аралық есептер, алынған 7 патент, әзірленген 2 зертханалық ереже, Ғылыми зерттеулердің сапасын қамтамасыз ету комитеті ұсынған журналдарда жарияланған 12 мақала және 3 монография). Төрт мақала WoS және/немесе Scopus тізіміндегі журналдарда жарияланды, үш мақала баспада, ал үш мақала шолудың екінші кезеңінде.

Field of application (in Russian) : молекулярная биология, сельскохозяйственная биотехнология, плодоводство, овощеводство, фитопатология

Field of application (in Kazakh) : молекулалық биология, ауыл шаруашылық биотехнологиясы, жеміс-жидек шаруашылығы, көкөніс шаруашылығы, фитопатология