The object of research, development or design (in Russian) : Кровососущие насекомые и их эпидемиологическая роль в распространении арбовирусных инфекций у сельскохозяйственных животных.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Қан сорғыш жәндіктер және олардың ауыл шаруашылығы жануарлары арасында арбовирустық инфекциялардың таралуындағы эпидемиологиялық рөлі.

Aim of work (in Russian) : Целью данного проекта является, проведение мониторинговых исследований, по выявлению вирусных трансмиссивных болезней сельскохозяйственных животных и человека в Южном регионе Казахстана.

Aim of work (in Kazakh) : Осы жобаның мақсаты – Қазақстанның оңтүстік аймағында ауыл шаруашылығы жануарлары мен адамдар арасында вируспен берілетін трансмиссивті ауруларды анықтау бойынша мониторингтік зерттеулер жүргізу.

Методы исследования (на русском) : Исследования будут проводиться с использованием стандартных методов, рекомендованных МЭБ (WOAH) по диагностике инфекционных болезней. В качестве материала используются клещи, собранные с сельскохозяйственных животных и природных биотопов. Применяются бактериологические, вирусологические, серологические и молекулярно-биологические методы, включая выделение ДНК вирусов (QIAamp Viral DNA Mini Kit, Qiagen), проведение ОТ-ПЦР, нуклеотидного секвенирования и филогенетического анализа. Для пространственного анализа и моделирования природных очагов возбудителей используется программное обеспечение ArcGIS, а статистическая обработка данных выполняется с применением GraphPad Prism 6.0. Все работы проводятся с соблюдением санитарных норм, принципов биологической безопасности и требований этических стандартов.

Методы исследования (на казахском) : Зерттеулер жұқпалы ауруларды диагностикалау бойынша ХЭБ (WOAH) ұсынған стандартты әдістерді пайдалана отырып жүргізіледі. Зерттеу материалы ретінде ауыл шаруашылығы жануарларынан және табиғи биотоптардан жиналған кенелер қолданылады. Бактериологиялық, вирусологиялық, серологиялық және молекулалық-биологиялық әдістер қолданылады, соның ішінде вирустық ДНҚ-ны бөліп алу (QIAamp Viral DNA Mini Kit, Qiagen), ОТ-ПТР жүргізу, нуклеотидтік секвенирлеу және филогенетикалық талдау. Кеңістіктік талдау мен қоздырғыштардың табиғи ошақтарын модельдеу үшін ArcGIS бағдарламалық қамтамасыз етуі пайдаланылады, ал статистикалық деректерді өңдеу GraphPad Prism 6.0 бағдарламасында жүргізіледі. Барлық жұмыстар санитарлық нормаларды, биологиялық қауіпсіздік қағидаларын және этикалық стандарттар талаптарын сақтай отырып орындалады.

Obtained results and novelty (in Russian) : В результате проведённых комплексных исследований впервые для южных регионов Казахстана (Жамбылской, Туркестанской и Кызылординской областей) получены детальные данные о видовом составе и сезонной динамике кровососущих насекомых и клещей, участвующих в передаче арбовирусных инфекций среди сельскохозяйственных животных. Впервые выявлена РНК вируса Конго-крымской геморрагической лихорадки в клещах вида Hyalomma plumbeum и H. scupense, а также ДНК вируса нодулярного дерматита крупного рогатого скота и возбудителя бруцеллёза в клещах H. plumbeum, H. anatolicum и H. scupense, что свидетельствует об их потенциальной эпидемиологической роли. Проведено филогенетическое секвенирование вируса ККГЛ, установлены генетические линии, циркулирующие в Казахстане, и подтверждена трансграничная циркуляция возбудителя. Полученные результаты имеют научную новизну, поскольку впервые показали взаимосвязь между видовым составом переносчиков, их сезонной активностью и распространением возбудителей арбовирусных инфекций, что создаёт основу для совершенствования системы ветеринарно-эпидемиологического мониторинга и профилактических мероприятий в южных регионах страны.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Жүргізілген кешенді зерттеулер нәтижесінде Қазақстанның оңтүстік өңірлерінде (Жамбыл, Түркістан және Қызылорда облыстарында) ауыл шаруашылығы жануарлары арасында арбовирустық инфекцияларды тарататын қан сорғыш жәндіктер мен кенелердің түрлік құрамы мен маусымдық динамикасы жөнінде егжей-тегжейлі деректер алғаш рет алынды. Алғаш рет Hyalomma plumbeum және H. scupense түріндегі кенелерден Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы вирусының РНҚ-сы, сондай-ақ H. plumbeum, H. anatolicum және H. scupense түрлерінен ірі қара малдың түйіндік дерматит вирусының ДНҚ-сы мен бруцеллез қоздырғышы анықталды, бұл олардың әлеуетті эпидемиологиялық рөлін көрсетеді. ККГҚ вирусының филогенетикалық секвенирлеуі жүргізіліп, Қазақстанда айналымда жүрген генетикалық желілер айқындалды және қоздырғыштың трансшекаралық таралуы расталды. Алынған нәтижелердің ғылыми жаңалығы – қан сорғыш жәндіктер мен кенелердің түрлік құрамы, олардың маусымдық белсенділігі мен арбовирустық инфекциялардың таралуы арасындағы өзара байланыстың алғаш рет анықталуында, бұл еліміздің оңтүстік аймақтарында ветеринариялық-эпидемиологиялық мониторинг пен профилактикалық шаралар жүйесін жетілдіруге ғылыми негіз қалайды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Проект рассчитан на проведение полевых и лабораторных исследований в течение 3 лет на базе Центральной референтной лаборатории BSL-3, Алматинского филиала Национального референтного центра по ветеринарии. Планируется отбор и исследование более 9000 образцов кровососущих членистоногих (клещей, комары, слепни, мокрецы), определение их видового состава, вирусологическое тестирование методом ОТ-ПЦР, секвенирование геномов выявленных возбудителей и филогенетический анализ. Ожидаемые результаты включают создание региональной базы данных арбовирусных инфекций, картирование природных очагов, выявление основных переносчиков и факторов риска. Экономический эффект проекта заключается в повышении эффективности ветеринарно-санитарного мониторинга, предупреждении экономических потерь в животноводстве, связанных с арбовирусными инфекциями, и снижении эпидемиологической угрозы для населения приграничных районов.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Жоба үш жыл бойы далалық және зертханалық зерттеулер жүргізуге арналған және ол BSL-3 деңгейіндегі Орталық референттік зертхана мен Ветеринария жөніндегі ұлттық референттік орталықтың Алматы филиалы базасында жүзеге асырылады. Зерттеу шеңберінде 9 000-нан астам қан сорғыш буынаяқтылардың (кенелер, масалар, сона, шіркейлер) үлгілерін жинау және талдау, олардың түрлік құрамын анықтау, ОТ-ПТР әдісі арқылы вирустық сынақтар жүргізу, анықталған қоздырғыштардың геномдарын секвенирлеу және филогенетикалық талдау жоспарланған. Күтілетін нәтижелерге арбовирустық инфекциялар бойынша өңірлік деректер базасын құру, табиғи ошақтарды картографиялау, сондай-ақ негізгі тасымалдаушылар мен тәуекел факторларын айқындау жатады. Жобаның экономикалық тиімділігі ветеринариялық-санитариялық мониторингтің тиімділігін арттыруға, мал шаруашылығындағы арбовирустық инфекциялармен байланысты экономикалық шығындардың алдын алуға, және шекаралас аймақтар халқы үшін эпидемиологиялық қатер деңгейін төмендетуге бағытталған.

Level of implementation (in Russian) : Вирусологические и молекулярно-биологические исследования, включая оптимизацию условий постановки ПЦР и секвенирования, позволили выявить РНК вируса Конго-крымской геморрагической лихорадки, ДНК вируса нодулярного дерматита крупного рогатого скота и возбудителя бруцеллёза в отдельных видах клещей. Результаты секвенирования фрагментов S- и L-сегментов вируса ККГЛ депонированы в международной базе данных GenBank (NCBI) под номерами PV646616, PV646617, PV646618 и PV646619, что подтверждает оригинальность и научную значимость полученных данных, а также обеспечивает их доступность для международного научного сообщества. Полученные результаты легли в основу создания региональной базы данных по арбовирусным инфекциям, картирования природных очагов и выявления основных переносчиков, играющих эпидемиологически значимую роль. На основании проведённых исследований разработаны и внедрены «Рекомендации по мерам борьбы с распространением арбовирусных инфекций среди сельскохозяйственных животных в южных регионах Республики Казахстан», а также получено авторское свидетельство № 62151 от 16 сентября 2025 года — «Характеристика природных очагов Конго-крымской геморрагической лихорадки сельскохозяйственных животных в 2024 году Туркестанской области».

Level of implementation (in Kazakh) : Вирустық және молекулалық-биологиялық зерттеулер, соның ішінде ПТР мен секвенирлеу жағдайларын оңтайландыру, Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы вирусының РНҚ-сын, ірі қара малдың түйінді дерматит вирусының ДНҚ-сын, сондай-ақ бруцеллез қоздырғышын кенелердің жекелеген түрлерінен анықтауға мүмкіндік берді. КҚГҚ вирусының S және L сегменттерінің фрагменттерін секвенирлеу нәтижелері халықаралық GenBank (NCBI) дерекқорына PV646616, PV646617, PV646618 және PV646619 нөмірлерімен енгізілді. Бұл алынған деректердің түпнұсқалығын және ғылыми маңыздылығын растайды, сондай-ақ оларды халықаралық ғылыми қауымдастықтың пайдалануына мүмкіндік береді. Алынған нәтижелер арбовирустық инфекциялар бойынша өңірлік дерекқор құруға, табиғи ошақтарды картографиялауға және эпидемиологиялық тұрғыдан маңызды тасымалдаушыларды айқындауға негіз болды. Зерттеу нәтижелерінің негізінде «Қазақстан Республикасының оңтүстік өңірлерінде ауыл шаруашылығы жануарлары арасында арбовирустық инфекциялардың таралуымен күрес шаралары жөніндегі ұсынымдар» әзірленіп, тәжірибеге енгізілді, сондай-ақ 2025 жылғы 16 қыркүйектегі № 62151 авторлық куәлік — «2024 жылы Түркістан облысындағы ауыл шаруашылығы жануарлары арасында Конго-Қырым геморрагиялық қызбасының табиғи ошақтарының сипаттамасы» алынды.

Efficiency (in Russian) : .В рамках комплексного мониторинга арбовирусных инфекций сельскохозяйственных животных установлена циркуляция возбудителей Конго-крымской геморрагической лихорадки, нодулярного дерматита и бруцеллёза среди клещей южных регионов Республики Казахстан. В ходе исследований были внедрены оптимизированные методики обратной транскрипции с последующей полимеразной цепной реакцией (ОТ-ПЦР) и секвенирования, что позволило повысить чувствительность и специфичность диагностики. Разработанные протоколы RT-qPCR и подтверждение результатов методом секвенирования обеспечили точную идентификацию вирусных возбудителей и последующее депонирование полученных нуклеотидных последовательностей в международной базе данных GenBank (NCBI) под номерами PV646616–PV646619. Данный результат укрепил интеграцию Казахстана в глобальную систему молекулярного эпидемиологического надзора за трансмиссивными инфекциями. Практическая значимость проведённой работы заключается в повышении эффективности ветеринарно-санитарного мониторинга, внедрении современных молекулярных методов диагностики в деятельность Центральной референтной лаборатории BSL-3 и региональных ветеринарных учреждений, а также в разработке научно обоснованных рекомендаций по профилактике арбовирусных заболеваний. Комплекс внедрённых мероприятий способствует снижению эпизоотических и эпидемиологических рисков в приграничных районах Республики Казахстан.

Efficiency (in Kazakh) : Ауыл шаруашылығы жануарларының арбовирустық инфекцияларын кешенді мониторингтеу нәтижесінде Қазақстанның оңтүстік өңірлеріндегі кенелер арасында Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы, түйіндік дерматит және бруцеллез қоздырғыштарының айналымы анықталып қана қоймай, диагностика сезімталдығы мен нақтылығын арттырған оңтайландырылған ОТ-ПТР және секвенирлеу әдістемелері енгізілді. RT-qPCR хаттамаларын әзірлеу және нәтижелерді секвенирлеу арқылы растау вирустарды дәл сәйкестендіруге және алынған нуклеотидтік тізбектерді халықаралық NCBI деректер базасына (PV646616–PV646619) енгізуге мүмкіндік берді, бұл Қазақстанның жаһандық молекулалық эпидқадағалау жүйесіне интеграциясын нығайтты. Зерттеу нәтижелерінің практикалық маңызы ветеринариялық-санитариялық мониторингтің тиімділігін арттыруда, BSL-3 деңгейіндегі Орталық референттік зертхана мен өңірлік ветеринариялық қызметтердің жұмысына молекулалық диагностика әдістерін енгізуде, сондай-ақ арбовирустық аурулардың алдын алу бойынша ғылыми негізделген ұсынымдар әзірлеуде көрініс тапты. Бұл елдің шекаралас аймақтарындағы эпизоотиялық және эпидемиологиялық қауіптердің төмендеуіне ықпал етеді.

Field of application (in Russian) : Результаты проведённых исследований и разработанные методические подходы применимы в сфере ветеринарной вирусологии, эпизоотологии и молекулярной диагностики инфекционных заболеваний сельскохозяйственных животных. Оптимизированные протоколы ОТ-ПЦР и секвенирования могут использоваться в работе ветеринарных диагностических лабораторий, Центральной референтной лаборатории BSL-3, Национального референтного центра по ветеринарии, а также научно-исследовательских институтов, занимающихся мониторингом трансмиссивных и арбовирусных инфекций. Полученные данные служат основой для создания региональных баз эпидемиологического надзора, разработки профилактических мероприятий по борьбе с арбовирусными инфекциями и оценки эпизоотического риска в приграничных и эндемичных зонах. Кроме того, результаты могут быть использованы в учебном процессе ветеринарных и биологических вузов при подготовке специалистов в области молекулярной диагностики и эпидемиологии вирусных инфекций.

Field of application (in Kazakh) : Жүргізілген зерттеулердің нәтижелері мен әзірленген әдістемелік тәсілдер ауыл шаруашылығы жануарларының инфекциялық ауруларын молекулалық диагностикалау, ветеринариялық вирусология және эпизоотология саласында қолдануға бағытталған. Оптимизацияланған ОТ-ПТР және секвенирлеу протоколдары ветеринариялық диагностикалық зертханаларда, BSL-3 деңгейлі Орталық референттік зертханада, Ветеринария бойынша ұлттық референттік орталықта, сондай-ақ трансмиссивті және арбовирустық инфекцияларды мониторингтеу жөніндегі ғылыми-зерттеу институттарында пайдалануға болады. Алынған деректер аймақтық эпидемиологиялық қадағалау дерекқорларын құруға, арбовирустық инфекциялармен күрес жөніндегі алдын алу шараларын әзірлеуге және шекара маңындағы және эндемиялық аймақтардағы эпизоотиялық тәуекелдерді бағалауға негіз болады. Бұдан бөлек, зерттеу нәтижелері ветеринария және биология бағытындағы жоғары оқу орындарында мамандарды вирусологиялық эпидемиология және молекулалық диагностика саласында даярлау кезінде оқу процесінде қолданылуы мүмкін.