The object of research, development or design (in Russian) : Вирус картофеля Y, вирус картофеля X, вирус картофеля S, вирус картофеля M, вирус скручивания листьев картофеля, вироид веретеновидности клубней картофеля, Solanum tuberosum L.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Картоп, картоп вирустары, картоп вироидтары, Potato leafroll virus (PLRV), Potato virus X (PVX), Potato virus S (PVS), Potato virus Y (PVY), Potato spindle tuber viroid (PSTVd), Solanum tuberosum L.

Aim of work (in Russian) : Исследование вирома картофеля, изучение генетического разнообразия вирусов и вироидов картофеля, распространенных на территории Казахстана, а также механизмов взаимодействия природных изолятов вирусов и вироидов с устойчивыми сортами картофеля.

Aim of work (in Kazakh) : Қазақстан аумағында таралған картоптың виромын зерттеу, картоп вирустары мен вироидтарының генетикалық әртүрлілігін анықтау, сондай-ақ табиғи изоляттардың тұрақты картоп сұрыптарымен өзара әрекеттесу механизмдерін зерттеу.

Методы исследования (на русском) : Современные апробированные методы молекулярной биологии и вирусологии, включая полногеномное секвенирование, генотипирование, инокуляция растений, анализ аллельных вариантов генов с использованием ДНК-маркеров, филогенетический анализ, транскриптомный анализ.

Методы исследования (на казахском) : Молекулалық биология мен вирусологияның заманауи апробациядан өткен әдістері қолданылды, соның ішінде толық геномды секвенирлеу, генотиптеу, өсімдіктерді инокуляциялау, ДНҚ-маркерлерді пайдалана отырып гендердің аллельдік варианттарын талдау, филогенетикалық және транскриптомдық талдау.

Obtained results and novelty (in Russian) : Проведен метагеномный анализ вирома картофеля, в результате которого впервые для Казахстана выявлен спектр вирусов и вироидов, циркулирующих на картофелеводческих полях, включая экономически значимые, карантинные и новые для региона патогены. Определены PLRV, PVX, PVY, PVS, PVM и PSTVd как преобладающие возбудители. Проведено полногеномное секвенирование выявленных изолятов, что позволило установить уровень внутривидового разнообразия и выявить новые рекомбинантные формы. Впервые для местных и зарубежных линий картофеля (Solanum tuberosum) выявлены интрогрессные гены устойчивости к вирусам и вироидам картофеля. Проведены опыты по заражению устойчивых линий различными сочетаниями мутантных изолятов вирусов, что позволило оценить влияние мутаций в генах амплификации, передвижения и супрессии РНК-интерференции на патогенность и устойчивость растений. На основе транскриптомного анализа выявлены гены, участвующие в формировании иммуннитета растений к вирусной инфекции, включая случаи смешанных инфекций. Создан первый в Казахстане банк изолятов вирусных патогенов картофеля, содержащий генетически охарактеризованные штаммы и вироиды, а также разработаны основы методологии селекции с включением генетических паспортов линий по генам устойчивости и уровню толерантности к вирусам.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Картоп виромына метагеномдық талдау жүргізілді, соның нәтижесінде Қазақстанда алғаш рет картоп өсірілетін алқаптарда айналымда жүрген вирустар мен вироидтардың спектрі анықталды. Олардың ішінде экономикалық тұрғыдан маңызды, карантиндік және аймақ үшін жаңа патогендер тіркелді. Негізгі қоздырғыштар ретінде PLRV, PVX, PVY, PVS, PVM және PSTVd анықталды. Табылған изоляттар мен олардың штаммдарының толық геномдық секвенирлеуі жүргізіліп, түрішілік және түр аралық әртүрлілік деңгейі айқындалды және жаңа рекомбинантты формалар анықталды. Қазақстандық және шетелдік картоп (Solanum tuberosum) сұрыптарында вирустар мен вироидтарға төзімділік гендерінің интрогрессияланған нұсқалары алғаш рет анықталды. Вирустардың амплификация, қозғалыс және РНҚ-интерференция супрессиясына жауап беретін гендеріндегі мутациялардың патогенділікке және өсімдік тұрақтылығына әсерін бағалау мақсатында төзімді линияларды әртүрлі мутантты изоляттармен жұқтыру тәжірибелері жүргізілді. Транскриптомдық талдау нәтижесінде вирустық төзімділіктің қалыптасуына қатысатын жаңа гендер, соның ішінде аралас инфекциялар жағдайындағы гендер анықталды. Қазақстанда алғаш рет картоп вирустары мен вироидтарының генетикалық сипаттамасы бар изоляттар банкі құрылып, вирустарға төзімділік гендері мен толеранттылық деңгейі бойынша картоп линияларының генетикалық паспорттарын қамтитын селекция әдістемесінің негіздері әзірленді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : проведение комплексного молекулярно-генетического анализа вирусных патогенов картофеля и внедрение результатов в практику селекции позволит повысить устойчивость культивируемых сортов и сократить потери урожая. Оптимизация диагностических подходов путем разработки новых тест-систем обеспечит раннее выявление инфекций и снижение затрат на фитосанитарный контроль. Полученные данные о популяционной динамике и эволюции вирусов станут базой для разработки долгосрочных стратегий борьбы с болезнями картофеля в условиях Казахстана.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Картоптың вирустық патогендеріне кешенді молекулалық-генетикалық талдау жүргізу және оның нәтижелерін селекция тәжірибесіне енгізу дақылдандырылатын сұрыптардың төзімділігін арттыруға және өнім шығынын қысқартуға мүмкіндік береді. Жаңа тест-жүйелерді әзірлеу арқылы диагностикалық тәсілдерді оңтайландыру инфекцияларды ерте анықтауды және фитосанитарлық бақылауға жұмсалатын шығындарды азайтуды қамтамасыз етеді. Вирустардың популяциялық динамикасы мен эволюциясына қатысты алынған деректер Қазақстан жағдайында картоп ауруларымен күресудің ұзақ мерзімді стратегияларын әзірлеуге негіз болады.

Level of implementation (in Russian) : Потенциал применения результатов проекта в научной и производственной среде является значительным. Разработанные тест-системы могут быть внедрены в мониторинг вирусных инфекций картофеля для оперативного выявления угроз и предотвращения их распространения на посевных площадях. Выявленные генотипы картофеля, несущие гены устойчивости к экономически значимым вирусынм патогенам, являются важной базой для направленной селекции высокоурожайных сортов. Полученные научные материалы и методические разработки доступны для использования в высших учебных заведениях Республики Казахстан.

Level of implementation (in Kazakh) : Жобаның нәтижелерін ғылыми және өндірістік ортада қолдану әлеуеті айтарлықтай жоғары. Әзірленген тест-жүйелер картоптың вирустық инфекцияларын мониторингтеуге енгізіліп, қауіптерді жедел анықтауға және олардың егіс алқаптарына таралуын болдырмауға мүмкіндік береді. Экономикалық тұрғыдан маңызды вирустық патогендерге төзімділік гендерін алып жүретін картоп генотиптерінің анықталуы жоғары өнімді сұрыптарды бағытты селекциялауға маңызды негіз болып табылады. Алынған ғылыми материалдар мен әдістемелік әзірлемелер Қазақстан Республикасының жоғары оқу орындарында пайдалануға қолжетімді.

Efficiency (in Russian) : Эффективность проведённых исследований подтверждается выполнением всех этапов проекта и получением высокозначимых научных результатов опубликованных в высокорейтинговых изданиях. Проведённый комплексный генетический анализ изолятов вирусов и вироидов картофеля позволил выявить новые варианты патогенов, характерных для Казахстана, а также определить их связь со степенью устойчивости у различных сортов местной и зарубежной селекции. Были выявлены гены, участвующие в формировании иммуннитета растений к вирусной инфекции, включая случаи смешанных инфекций. Полученные результаты формируют научную основу для разработки инновационных методов селекции и производства оздоровленного посадочного материала без необходимости вмешательства в геном картофеля, что повышает технологическую и экономическую эффективность защиты растений от вирусных заболеваний.

Efficiency (in Kazakh) : Жүргізілген зерттеулердің тиімділігі жобаның барлық кезеңдерінің толық орындалуымен және жоғары рейтингі бар басылымдарда жарияланған маңызды ғылыми нәтижелердің алынуымен дәлелденеді. Картоп вирусы мен вироид изоляттарына жүргізілген кешенді генетикалық талдау Қазақстанға тән жаңа патогендік варианттарды анықтауға, сондай-ақ жергілікті және шетелдік селекциядағы түрлі сұрыптардың төзімділік деңгейімен олардың байланысын айқындауға мүмкіндік берді. Вирустық инфекцияға қарсы өсімдіктер иммунитетінің қалыптасуына қатысатын гендер, сонымен қатар аралас инфекциялар жағдайындағы олардың рөлі анықталды. Алынған нәтижелер картоп геномына араласуды қажет етпейтін, инновациялық селекция әдістері мен сауықтырылған отырғызу материалын өндіру технологияларын әзірлеуге ғылыми негіз қалыптастырады, бұл өсімдіктерді вирустық аурулардан қорғаудың технологиялық және экономикалық тиімділігін арттыруға ықпал етеді.

Field of application (in Russian) : фитопатология, селекция, молекулярная биология, сельское хозяйство.

Field of application (in Kazakh) : фитопатология, селекция, молекулалық биология, ауыл шаруашылығы.