The object of research, development or design (in Russian) : Объектами исследования являются представители рода Prunus L. (подрод Amygdalus (L.) Focke) семейства Rosaceae Juss., включая Prunus ledebouriana, P. tenella, P. petunnikowii и P. spinosissima, произрастающие в различных природных зонах Казахстана – от восточных горных систем (Тарбагатай, Южный Алтай) до южных и западных регионов (Каратау, Мугалжары). Эти виды относятся к редким, эндемичным и хозяйственно важным элементам флоры, обладающим высокой адаптацией к аридным, засолённым и горным условиям, а также представляющим значительный интерес для сохранения генофонда и селекции культурных косточковых растений.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу нысандары – Rosaceae Juss. тұқымдасына жататын Prunus L. туысының (Amygdalus (L.) Focke кіші тегі) өкілдері: Prunus ledebouriana, P. tenella, P. petunnikowii және P. spinosissima, олар Қазақстанның әртүрлі табиғи аймақтарында - шығыс (Тарбағатай, Оңтүстік Алтай) тау жүйелерінен бастап оңтүстік және батыс (Қаратау, Мұғалжар) өңірлеріне дейін өседі. Бұл түрлер сирек, эндемикалық және шаруашылық тұрғысынан маңызды флора элементтері болып табылады, олар құрғақшылыққа, тұздануға және таулы жағдайларға жоғары бейімделгіштігімен ерекшеленеді және мәдени сүйекті өсімдіктердің генетикалық қорын сақтау мен селекциясы үшін үлкен маңызға ие.

Aim of work (in Russian) : Целью является изучение уровня генетического разнообразия и полиморфизма популяции P. ledebouriana, P. tenella, P. petunnikowii, P. spinosissima на хребтах Тарбагатай, Алтай, Каратау и Мугоджар с применением молекулярно-генетических методов изучения образцов и связи с видовыми анатомо-морфологическими признаками для дальнейшего информационно-цифрового распознавания ареала распространения (сеточное картирование) и загрузки данных в международные базы.

Aim of work (in Kazakh) : P. ledebouriana, P. tenella, P. petunnikowii және P. spinosissima өсімдіктердің Тарбағатай, Алтай, Қаратау және Мұғоджар жоталарындағы популяцияның үлгілерін генетикалық әртүрлілігі мен полиморфизмінің деңгейін зерттеуге арналған молекулалық-генетикалық әдістерді қолданып түрлердің анатомиялық және морфологиялық ерекшеліктерімен байланыстыру арқылы таралу аймағын цифрлық тану (торлық карта) деректерін халықаралық дерекқорларға жүктеу болып табылады.

Методы исследования (на русском) : Методы исследований включали комплекс полевых, лабораторных и аналитических подходов: флористическое и геоботаническое обследование, сбор гербарных, семенных и генетических коллекций, морфолого-анатомический анализ, молекулярно-генетические методы (маркерные системы ITS, s6pdh, trnLF, trnSG, SSR), статистическую обработку данных (AMOVA, PCA, STRUCTURE), а также пространственное моделирование ареалов с использованием ГИС-технологий и климатических баз (WorldClim, CHELSA) и спутниковых данных (Sentinel-2, MODIS).

Методы исследования (на казахском) : Зерттеу әдістері далалық, зертханалық және аналитикалық тәсілдердің кешенін қамтыды: флористикалық және геоботаникалық зерттеу, гербарийлік, тұқымдық және генетикалық коллекциялар жинау, морфологиялық-анатомиялық талдау, молекулалық-генетикалық әдістер (ITS, s6pdh, trnLF, trnSG, SSR маркерлер жүйелері), деректердің статистикалық өңдеуі (AMOVA, PCA, STRUCTURE), сондай-ақ ареалдарды кеңістіктік модельдеу (ГИС технологиялары, WorldClim, CHELSA климаттық базалары, Sentinel-2, MODIS спутниктік деректері).

Obtained results and novelty (in Russian) : В результате исследований определены границы ареалов и экологических ниш, выявлены морфологические и генетические признаки адаптации к экстремальным условиям среды, установлены уровни внутривидового и межпопуляционного разнообразия. Показано, что популяции P. ledebouriana и P. petunnikowii обладают более высокой генетической изменчивостью (He = 0,32–0,38), чем P. tenella и P. spinosissima, что свидетельствует о более широком адаптационном потенциале восточных популяций. Геоинформационный анализ выявил чёткую пространственную структуру и орографическую изоляцию, а также влияние климатических факторов на дифференциацию популяций. Впервые создана цифровая база данных, включающая более 1000 геопривязанных наблюдений, гербарные и молекулярные записи, интегрированные в международные платформы iNaturalist, GBIF и Plantarium. Научная новизна работы заключается в комплексном изучении морфологических, анатомических и молекулярных признаков представителей подрода Amygdalus на территории Казахстана, а также в разработке эколого-генетической модели адаптации рода Prunus к аридным условиям. Впервые для флоры Казахстана проведён сравнительный анализ генетической дифференциации редких и эндемичных видов Prunus с использованием современных ДНК-технологий.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Зерттеу нәтижесінде түрлердің ареал және экологиялық тауашалардың шекаралары анықталды, морфологиялық және генетикалық бейімделу белгілері айқындалды, түрішілік және популяциялар аралық әртүрліліктің деңгейлері белгіленді. P. ledebouriana және P. petunnikowii популяцияларының генетикалық ауыспалылығы (He = 0,32–0,38) P. tenella мен P. spinosissima-ға қарағанда жоғары екені айқындалды, бұл шығыс популяцияларының бейімделу әлеуетінің кең екенін дәлелдейді. Сонымен қатар, геоақпараттық талдау кеңістіктік құрылымның айқындылығын, орографиялық оқшаулануды және климаттық факторлардың популяциялық дифференциацияға әсерін көрсетті. Бірінші рет 1000-нан астам геокоординатталған бақылауларды, гербарий және молекулалық жазбаларды қамтитын цифрлық деректер базасы құрылып, олар iNaturalist, GBIF және Plantarium халықаралық платформаларына интеграцияланды. Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы – Қазақстан аумағындағы Amygdalus кіші тектес өкілдерінің морфологиялық, анатомиялық және молекулалық белгілерін кешенді зерттеу мен Prunus туысының құрғақ климат жағдайына бейімделуінің экологиялық-генетикалық моделін жасауында бролып табылады. Қазақстан флорасы үшін алғаш рет сирек және эндемикалық Prunus түрлерінің генетикалық дифференциациясы қазіргі ДНҚ-технологияларды пайдалана отырып салыстырмалы түрде зерттелді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Основными конструктивными и технико экономическими показателями являются молекулярно-генетические и анатомо-морфологические.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Негізгі конструкторлық және техникалық-экономикалық көрсеткіштер молекулалық-генетикалық және анатомиялық-морфологиялық болып табылады.

Level of implementation (in Russian) : Подготовлены гербарные образцы для внедрения в различные гербарные коллекций.

Level of implementation (in Kazakh) : Әртүрлі гербарий коллекцияларға енгізуге арналған гербарлык үлгілері дайындалған.

Efficiency (in Russian) : Получены данные для создания эффективных карт распространения изучаемых видов.

Efficiency (in Kazakh) : Зерттелетін түрлердің таралуының тиімді карталарын жасау үшін деректер алынды.

Field of application (in Russian) : Целевые потребители полученных результатов, в том числе по субъектному составу: Природоохранные учреждения Казахстана, студенты и преподаватели Высших учебных заведений, научное сообщество.

Field of application (in Kazakh) : Алынған нәтижелердің мақсатты тұтынушылары, оның ішінде пәндік құрамы бойынша: Қазақстанның табиғатты қорғау мекемелері, жоғары оқу орындарының студенттері мен оқытушылары, ғылыми қоғамдастық.