The object of research, development or design (in Russian) : 96 сортообразцов хлопчатника отечественной и зарубежной селекции

The object of research, development or design (in Kazakh) : Мактаның отандық және шетелдік 96 сортүлгілері

Aim of work (in Russian) : Целью проекта является повышение производительности АПК РК за счет создания и ускоренного внедрения в производство скороспелых, высокопродуктивных с высоким качеством волокна, сочетающих устойчивость к биотическим и абиотическим факторам среды новых сортов хлопчатника на основе методов классической и молекулярной селекции

Aim of work (in Kazakh) : Жобаның мақсаты классикалық және молекулалық селекция әдістерінің негізінде мақтаның жаңа сорттарының биотикалық және абиотикалық орта факторларына төзімділігін үйлестіретін, жоғары сапалы талшықты ерте пісетін, жоғары өнімді талшықтарды құру және өндіріске жедел енгізу есебінен ҚР АӨК өнімділігін арттыру болып табылады

Методы исследования (на русском) : Методы классической селекции и молекулярной генетики

Методы исследования (на казахском) : Классикалық селекция және молекулярлық генетиканың әдістері

Obtained results and novelty (in Russian) : В ходе реализации проекта отобраны новые среднерослые, скороспелые, высокопродуктивные и вилтоустойчивые формы хлопчатника с вегетационным периодом 118–122 дней, выходом волокна 38,0–39,4% и качеством IV–V типа, соответствующим требованиям текстильной промышленности. Наиболее перспективными по урожайности и технологическим свойствам выделены сортообразцы М-4003, М-4006, М-4010, М-4015, М-4017, М-4031, М-4041, М-4045, М-4046, превышающие стандарт М-4005 на 6,0–7,8 ц/га. Проведён молекулярный анализ 96 селекционных образцов с использованием SSR-маркеров, что позволило выявить локусы, ассоциированные с качеством волокна и скороспелостью. Наиболее эффективными маркерами определены BNL1604, BNL3255 и SOC_350. В рамках проекта созданы и переданы в государственное сортоиспытание два новых сорта хлопчатника — Ақ-Алтын-2025 и Үміт, отличающиеся скороспелостью (105–110 дней), выходом волокна 38–40%, длиной 34,0 мм и устойчивостью к стрессовым факторам. Научная новизна исследований заключается в использовании молекулярных маркеров для генотипирования и оценки генетического разнообразия коллекционных образцов и селекционных линий хлопчатника, что позволило выявить локусы, связанные с признаками скороспелости и качеством волокна. Впервые для условий Казахстана разработаны и созданы новые скороспелые и высокопродуктивные сорта хлопчатника с выходом волокна до 40% и улучшенными технологическими свойствами, адаптированные к климатическим условиям Туркестанской области.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Жоба аясында мақтаның орташа, ерте пісетін, өнімділігі жоғары, солма ауруына төзімді жаңа сорттары таңдалды. Бұл сорттардың вегетациялық кезеңі 118–122 күн, талшық шығымы 38,0–39,4%, тоқыма өнеркәсібінің талаптарына сәйкес келетін IV–V типті сапа көрсеткіші бар. Өнімділігі мен технологиялық қасиеттері бойынша келесі сорттар ең перспективалы болып анықталды: М-4003, М-4006, М-4010, М-4015, М-4017, М-4031, М-4041, М-4045, және М-4046, стандартты М-4005 6,0-7,8 ц/га артық. SSR маркерлерін пайдалана отырып, 96 асыл тұқымды қосындыларға молекулярлық талдау жүргізілді, бұл талшықтың сапасымен және ерте жетілуімен байланысты локустарды анықтауға мүмкіндік берді. BNL1604, BNL3255 және SOC_350 ең тиімді маркерлер ретінде анықталды. Жоба аясында мақтаның жаңа сорттары — Ақ-Алтын-2025 және Үміт әзірленіп, мемлекеттік сорт сынауына жіберілді. Бұл сорттар ерте пісетіндігімен (105–110 күн), 38–40% талшық шығымдылығымен, ұзындығы 34,0 мм, стресс факторларына төзімділігімен ерекшеленеді. Зерттеудің ғылыми жаңалығы коллекциялық алуан түрлерін генотиптеу мен мақтаның селекциялық линияларының генетикалық әртүрлілігін бағалау үшін молекулярлық маркерлерді қолдануда жатыр, бұл ерте пісетін және талшық сапасының белгілерімен байланысты локустарды анықтауға мүмкіндік берді. Қазақстанда алғаш рет Түркістан облысының климаттық жағдайына бейімделген, талшықтылығы 40%-ға жететін, технологиялық қасиеттері жақсартылған, ерте пісетін жоғары өнімді мақтаның сорттары әзірленіп,шығарылды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : В результате реализации данного проекта производство получит новые высокорентабельные сорта хлопчатника со скороспелостью 105-110 дней, обладающих качеством волокна IV типа, повышенным выходом волокна 38-40%, сочетающие устойчивость к среднему засолению почвы, близкому залеганию уровня грунтовых вод, а также фузариозному и вертицеллезному вилту. По показателям урожайности и качества продукции новые сорта будут превосходить возделываемые в регионе сорта не менее чем на 15-20%. Экономический эффект результатов данного проекта заключается в получении дополнительной прибыли за счет высокой продуктивности вновь созданного сорта против предшествующих аналогов не менее чем на 10-15%, при одинаковых затратах на единицу площади.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Осы жобаны іске асыру нәтижесінде, өндіріс, 105-110 күн ерте пісетін, IV типті талшықтың сапасы бар, 38-40% жоғары талшықты шығымдылығы бар, сондай-ақ топырақтың орташа тұздануына, жер асты сулары деңгейінің жақын орналасуына, сондай-ақ фузариозды және вертицеллездік солма (вилт) ауруына төзімділікті біріктіретін мақтаның жаңа жоғары рентабельді сорттарын, яғни өндіріс алады және ұсынылады. Мақта сортарының өнімділігі мен сапасының көрсеткіштері бойынша, жаңа сорттар, өңірдегі өсіріліп келе жатқан сорттармен салыстырғанда, кемінде 15-20% - ға асып түседі. Бұл жобаның нәтижелерінің экономикалық тиімділігі бойынша, жаңадан жасалған бұл сорттардың жоғары өнімділігі есебінен, бұрынғы аналогтарымен салыстырғанда, аудан бірлігіне бірдей шығынмен кемінде 10-15%-ға қосымша пайда алу болып табылады.

Level of implementation (in Russian) : в процессе разработки

Level of implementation (in Kazakh) : даму сатысында

Efficiency (in Russian) : Проект направлен на повышение рентабельности хлопководства Республики Казахстан в 1,5-2 раза за счет селекции новых высокоурожайных скороспелых сортов хлопчатника. Будет получена прибавка урожайности на 5-6 ц/га без дополнительных агротехнологических затрат, при котором, экономическая эффективность при закупочной цене 220 тенге/кг хлопка-сырца это составит 132,0 тыс. тенге/га. При внедрении в производство на всей площади посева хлопчатника 120 тыс. га в Туркестанской области возможно получение прибыли в размере 15,8 млрд. тенге. При внедрении новых сортов с высокой всхожестью до 98-99% и урожайностью свыше 50 ц/га прибыль вырастит в два раза, фермеры приобретая семена высокой всхожестью 14-15 кг, вместо 25-30 кг, что в два раза экономия средства составит, при нынешней цене 450 тенге х 15 кг =6750 тенге вместо 11250 тенге.

Efficiency (in Kazakh) : Жоба мақтаның жаңа жоғары өнімді ерте пісетін сорттардың селекциясы есебінен, Қазақстан Республикасы мақта шаруашылығының тиімділігін (рентабельность) 1,5-2,0 есеге арттыруға бағытталған. Қосымша агротехнологиялық шығындарсыз гектарына шаққанда, қосымша 5,0-6,0 центнер жоғары өнім алынады, яғни 1,0 келі мақта шикізатының сатылу бағасы 220 теңгені құрағанда, экономикалық тиімділік гектарына 132,0 мың теңгені құрайды, Түркістан облысындағы 120,0 мың гектар мақталық егіс алқабы өндірісіне енгізілгенде, яғни жаңа сорттардан 15,8 миллиард теңге көлемінде пайда алуға болады. Мақта тұқымдарның өнгіштігі 98-99%-ға дейін жоғары, өнімділігі гектарынан 50,0 центнерден жоғары жаңа сорттар өндіріске енгізілсе, табыс екі есе артады, яғни фермерлер мақта тұқымының 1,0 келі бағасы 25-30 кг емес, оның орнына 14-15 келіден жоғары өнгіш тұқымды сатып алады, яғни айтқанда, бұл деген үнемдеу екі есеге артады, қазіргі баға бойынша 450 теңге х 15 кг = 11250 теңгенің орнына 6750 теңгені құрайды.

Field of application (in Russian) : Сельское хозяйство, селекция, семеноводство и генетика хлопчатника, субъекты АПК

Field of application (in Kazakh) : Ауыл шаруашылығы, мақтаның селекция, тұқым шаруашылығы және генетикасы, АӨК субъектілері