The object of research, development or design (in Russian) : коллекция грецкого ореха Juglans regia L., из южных и юго-восточных регионов Казахстана (Туркестанской и Алматинской области).

The object of research, development or design (in Kazakh) : Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс өңірлерінен (Түркістан және Алматы облысы) алынған Juglans regia L. грек жаңғағының коллекциясы.

Aim of work (in Russian) : Изучение генетического разнообразия для сохранения и эффективного использования генетических ресурсов грецкого ореха на основе генотипирования и фенотипирования показателей качества плодов.

Aim of work (in Kazakh) : Жеміс сапасының көрсеткіштерін генотиптеу және фенотиптеу негізінде грек жаңғағының генетикалық ресурстарын сақтау және тиімді пайдалану үшін генетикалық алуантүрлілікті зерттеу.

Методы исследования (на русском) : мониторинговые (Hassan et al., 2017), генетико-селекционные (Славский и др., 2015), современные молекулярные методы (Woeste et al., 2002; Dangl et al., 2005), а также биохимический анализ, включающий определение массовой доли жира (по ГОСТ 29033–91) и флавоноидов спектрофотометрическим методом.

Методы исследования (на казахском) : мониторинг жүргізуге арналған әдістер (Hassan et al., 2017), генетикалық - селекциялық (Славский және басқалар, 2015) және заманауи молекулалық зерттеу әдістері (Woeste et al., 2002 және и Dangl et al. (2005)), сондай-ақ, майдың массалық үлесін ГОСТ 29033-91 бойынша және флавоноидтарды спектрофотометриялық әдіспен анықтауды қамтитын биохимиялық талдау.

Obtained results and novelty (in Russian) : Впервые в Казахстане комплексно исследованы популяции грецкого ореха методами фенотипирования, биохимического и SSR-анализа. Получены новые данные о диапазонах вариации морфологических и биохимических признаков, связанных с качеством ядра. Определена структура генетического разнообразия и установлены генотипы-доноры по содержанию жира и антиоксидантных соединений.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Қазақстанда алғаш рет жаңғақ популяциясы фенотиптеу, биохимиялық және SSR-талдау әдістерімен жан-жақты зерттелді. Ядро сапасымен байланысты морфологиялық және биохимиялық белгілердің вариация диапазондары туралы жаңа деректер алынды. Генетикалық әртүрліліктің құрылымы анықталды және май және антиоксиданттық қосылыстардың құрамы бойынша донорлық генотиптер анықталды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Проведён мониторинг распространения Juglans regia L. в южных и юго-восточных регионах Казахстана (Алматинская и Туркестанская области); описано и обследовано 269 деревьев, что обеспечило репрезентативный охват природных популяций и их фенотипического разнообразия. По индексу биомассы NDVI наибольшие значения NDVI (0,79–0,89) установлены в Алматинской области, что указывает на высокий фотосинтетический потенциал популяций. По совокупности признаков отобрано 16 лучших генотипа с высокой массой ядра (5,35–6,20 г) и выходом ядра (47,43–54,13 %), рекомендованных к репродукции. Определены биохимические параметры: массовая доля жира 41,83–73,27 % и содержание флавоноидов 60,86–137,04 мг/100 г (0,61–1,37 мг/г). Для молекулярной характеристики образцов проведено генотипирование с использованием восьми SSR-локусов (WGA001, WGA027, WGA042, WGA118, WGA009, WGA202, WGA276, WGA376), подтвердившее высокую информативность набора маркеров. Наиболее полиморфным оказался WGA027 (209–239 п.н.), наименее – WGA009 (231–245 п.н.). Выполнен fingerprinting-анализ, показавший различимость 13 генотипов по одному маркеру, 7 – по двум и 5 – по трём

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс облыстарында (Алматы және Түркістан облыстары) Juglans regia L. таралуы бақыланды; табиғи популяцияларды репрезентативті қамтуды және олардың фенотиптік әртүрлілігін қамтамасыз ететін 269 ағаш сипатталды және зерттелді. NDVI биомасса индексі бойынша ең жоғары NDVI мәндері (0,79–0,89) Алматы облысында анықталды, бұл популяциялардың жоғары фотосинтетикалық әлеуетін көрсетеді. Морфологиялық және жеміс сипаттамаларына негізделген фенотиптеу негізгі көрсеткіштердің, соның ішінде ядро сапасының кең өзгергіштігін анықтады. Сипаттамалардың үйлесімі негізінде ядро салмағы жоғары (5,35–6,20 г) және ядро шығымдылығы (47,43–54,13%) бар 16 ең жақсы генотип таңдалды және көбеюге ұсынылды. Биохимиялық параметрлер анықталды: майдың массалық үлесі 41,83-73,27 % және флавоноидтардың мөлшері 60,86–137,04 мг/100 г (0,61-1,37 мг/г). Үлгілердің молекулалық сипаттамасы үшін маркерлер жиынтығының жоғары ақпараттылығын растайтын сегіз SSR-локустарды (WGA001, WGA027, WGA042, WGA118, WGA009, WGA202, WGA276, WGA376) пайдалана отырып генотиптеу жүргізілді. Ең полиморфтысы WGA027 (209–239 ж.н.), ең аз полиморфтысы WGA009 (231–245 бит) болды. Fingerprinting-анализ жүргізілді, бір маркер бойынша 13 генотиптің, екі маркер бойынша 7 генотиптің, ал үш маркер бойынша 5 генотиптің айырмашылығын көрсеткен фингерпринтинг-талдау жүргізілді

Level of implementation (in Russian) : Рекомендации по внедрению результатов НИР: использовать выделенные наиболее продуктивных по массе ядра 16 генотипов в программах селекции. SSR-панель (8 локусов) рекомендуется к дальнейшему применению для идентификации, паспортизации и мониторинга генетического разнообразия казахстанских коллекций грецкого ореха.

Level of implementation (in Kazakh) : ҒЗЖ нәтижелерін енгізу бойынша ұсыныстар: Өнімділігі жоғары (ядро массасы бойынша) 16 генотиптерді селекциялық бағдарламаларда пайдалану ұсынылады. SSR-маркерлерді (8 локус) Қазақстандағы жаңғақ коллекцияларын идентификациялау, паспортизациялау және генетикалық алуан түрлілікті мониторингтеу үшін әрі қарай қолдануға ұсынылады.

Efficiency (in Russian) : Результаты будут использованы для селекции сортов с высоким содержанием жира и флавоноидов, устойчивых к стрессам и болезням, а также для сертификации посадочного материала и паспортизации коллекций. Созданная полевая коллекция (маточник), образцов грецкого ореха, характеризующихся высокими показателями массы ядра, содержания жира и флавоноидов передана в ИП «Biota» (Алматинская обл.) по акту от 15.09.2025.

Efficiency (in Kazakh) : Нәтижелер стресс пен ауруға төзімді, майы жоғары және флавоноидты сорттарды өсіру үшін, сондай-ақ отырғызу материалын сертификаттау және коллекцияларды паспорттау үшін пайдаланылады. Ядро массасының, май құрамының және флавоноидтардың жоғары көрсеткіштерімен сипатталатын жаңғақ үлгілерінің құрылған далалық коллекциясы (аналық без) 15.09.2025 актісі бойынша "Biota" ЖК (Алматы обл.) берілді.

Field of application (in Russian) : Область применения: биология, молекулярная генетика и селекция растений.

Field of application (in Kazakh) : Қолдану саласы: биология, молекулалық генетика және өсімдік селекциясы.