The object of research, development or design (in Russian) : Староместные сорта мягкой пшеницы Западного Памира. Гибридный материал (160 линий F5-F9 поколений), полученный в ходе реципрокных скрещиваний между казахстанскими сортами Лютесценс 32, Казахстанский 3 и староместными сортами Западного Памира - Сафедак Ишкашимский и Бабило.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Батыс Памирдің жазғы жұмсақ бидайдың ежелгі жергілікті сорттары. Гибридті F5-F9 ұрпақтарының (160) линиялары қазақстандық Лютесценс 32, Казахстанская 3 және Батыс Памирдің ескі жергілікті сорттары - Сафедак Ишкашимский мен Бабило арасындағы өзара будандастыру барысында алынған.

Aim of work (in Russian) : Изучить гибридные популяции мягкой пшеницы, полученные путем гибридизации казахстанских и староместных сортов Западного Памира (ГБАО- Горно-Бадахшанская автономная область, Таджикистан) методами классической и маркерно-ориентированной селекции и выделить перспективные линии для пополнения рабочих коллекций и продвижения ряда из них в конкурсные питомники селекционных подразделений

Aim of work (in Kazakh) : Қазақстандық және Батыс Памирдің (Тәжікстан, Таулы-Бадахшан автономиялық облысы) ежелгі сорттарын будандастыру арқылы алынған жұмсақ бидайдың гибридті популяцияларын классикалық және маркерге бағытталған селекция әдістерімен зерттеп, жұмыс коллекцияларын толықтыру және олардың бірнешеуін селекциялық бөлімшелердің конкурс питомниктеріне ұсыну үшін перспективті линияларды іріктеу.

Методы исследования (на русском) : Данные по урожайности и биологическим свойствам сортов и гибридных линий получены на стационаре ТОО «КазНИИЗиР» . Линии и родительские формы оценивали по 9 количественным морфологическим и урожайным показателям растений. Белковое маркирование проводили методом электрофореза запасных белков пшеничного зерна: глиадинов и глютенинов. Выделение проламинов вели 70% этанолом, фракционирование осуществляли в полиакриламидном геле, кислой системе в соответствии со стандартом СТ РК 3323-2018 . Глютенины выделяли и фракционировали в щелочной среде согласно рекомендациям UPOV . Геномная ДНК выделялась из тщательно размолотого семени методом Dellaporta (1983) . Молекулярный скрининг по локусам Glu-1 проводился с использованием известных маркеров аллелей A,B,и D геномов, контролирующих «х» и «у» субъединицы . Аллельные варианты генов Vrn1 оценивали с помощью ПЦР маркеров, рекомендованных Yan et al.,2004 . Для идентификации аллелей локусов Ppd-A1 and Ppd-B1 использовали маркеры, рекомендованные Nishida et al., 2013 и Hanocq et al., 2007. Все данные обрабатывались с помощью программы R (v 4.4.1).

Методы исследования (на казахском) : Сорттар мен гибридтік линиялардың өнімділігі мен биологиялық қасиеттері жөніндегі деректер «ҚазЕжӨШҒЗИ» ЖШС-нің тұрақты тәжірибе учаскесінде алынды.Линиялар мен ата-аналық формалар өсімдіктің 9 сандық морфологиялық және өнімділік көрсеткіштері бойынша бағаланды. Ақуыздық маркерлеу бидай дәнінің қорлық ақуыздарын – глиадиндер мен глютениндерді – электрофорез әдісімен жүргізілді. Проламиндерді бөліп алу үшін 70% этанол қолданылды, фракциялау стандартқа сай (СТ ҚР 3323-2018) қышқылды жүйеде полиакриламидті гельде жүргізілді. Глютениндер сілтілік ортада UPOV ұсынымдарына сәйкес бөлініп, фракцияланды. Геномдық ДНҚ мұқият ұнтақталған тұқымнан Dellaporta (1983) әдісімен бөлініп алынды. Glu-1 локустары бойынша молекулалық скрининг A, B және D геномдарының «х» және «у» субъбірліктерін бақылайтын белгілі аллельдік маркерлер көмегімен жүргізілді. Vrn1 генінің аллельдік нұсқалары Yan et al. (2004) ұсынған ПТР-маркерлер арқылы бағаланды.Ppd-A1 және Ppd-B1 локустарының аллельдерін анықтау үшін Nishida et al. (2013) және Hanocq et al. (2007) ұсынған маркерлер қолданылды. Барлық деректер R бағдарламасы (v 4.4.1) арқылы өңделді.

Obtained results and novelty (in Russian) : Установлена специфичность староместных сортов Западного Памира по составу запасных белков зерна, аллельному разнообразию генов вернализации. Все староместные сорта имели рецессивную аллель vrn-A1 и доминантную аллель Vrn-D1 локуса VRN-1, большая часть из них имела редкий блок компонентов глиадинов γ зоны. Все староместные сорта имеют ценную аллель локуса Glu-B1 (отвечает за биосинтез ВМСГ 7+8) и могут использоваться в селекции на повышение хлебопекарного качества. Оценкой 160 линий из гибридных популяций, полученных с участием староместных сортов яровой мягкой пшеницы Западного Памира и сортов казахстанской селекции по элементам урожайности, математической обработкой данных, выделено 14 ценных для селекции гибридных линий, превышающих родительские формы по урожайности и имеющих высокую оценку хлебопекарного качества по глютенину (Glu-1 score). Молекулярным маркированием установлено генетическое разнообразие гибридных линий, полученных с участием староместных сортов Западного Памира по генам VRN -1 и PPD-1, выявлены аналоги родительских форм и линии с комбинаций генов VRN-1. Выявлены гибридные линии с ценной в отношении качества аллели локуса твердозерности Ha (Pina D1b), связанной с текстурой зерна.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Батыс Памирдің жергілікті жаздық жұмсақ бидай сорттарының дәніндегі қорлық ақуыздардың құрамы мен вернализация гендерінің аллельдік әртүрлілігі бойынша ерекшелігі анықталды. Барлық жергілікті сорттар VRN-1 локусы бойынша рецессивті vrn-A1 аллелі мен доминантты Vrn-D1 аллеліне ие болды. Олардың көпшілігінде γ-аймағындағы сирек кездесетін глиадин компоненттерінің блогы анықталды. Сонымен қатар, барлық жергілікті сорттарда жоғары молекулалық салмақты глютениндердің 7+8 субъбірліктерінің биосинтезіне жауапты Glu-B1 локусының құнды аллелі бар екені белгіленді. Бұл сорттар наубайханалық сапаны арттыруға бағытталған селекцияда пайдалануға жарамды. Батыс Памирдің жергілікті жаздық жұмсақ бидай сорттары мен Қазақстан селекциясының сорттары қатысуымен алынған гибридтік популяциялардың 160 линиясына өнімділік элементтері бойынша баға беріліп, математикалық өңдеу жүргізілді. Нәтижесінде, өнімділігі жағынан ата-аналық формалардан асып түсетін және глютенин бойынша (Glu-1 score) жоғары наубайханалық сапаға ие 14 селекциялық құнды линия іріктелді.Молекулалық маркерлеу әдісімен Батыс Памирдің жергілікті сорттарының қатысуымен алынған гибридтік линиялардың VRN-1 және PPD-1 гендері бойынша генетикалық әртүрлілігі анықталды. Ата-аналық формаларға ұқсас линиялар мен VRN-1 гендерінің түрлі комбинацияларына ие линиялар айқындалды. Сондай-ақ, дән текстурасымен байланысты, қатты дәнділікке жауап беретін Ha локусының (Pina-D1b) сапалық тұрғыда құнды аллелі бар гибридтік линиялар анықталды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Выделено 14 ценных для селекции гибридных линий, превышающих родительские формы по урожайности и имеющих высокую оценку хлебопекарного качества по глютенину (Glu-1 score)

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Өнімділігі бойынша ата-аналық формалардан асып түсетін және глютенин (Glu-1 score) бойынша наубайханалық сапасы жоғары бағаланған 14 селекциялық құнды гибридті линия іріктеліп алынды.

Level of implementation (in Russian) : Поданы заявки на патентирование двух линий, выделившихся по элементам урожайности и комбинации признаков родительских форм. Линии гибридных комбинаций переданы селекционерам, в генофонд института.

Level of implementation (in Kazakh) : Өнімділік элементтері мен ата-аналық формалардың белгілерінің үйлесімі бойынша ерекшеленген екі линияға патенттеуге өтінім берілді. Гибридтік комбинациялардың линиялары селекционерлерге және институттың генофонд қорына тапсырылды.

Efficiency (in Russian) : Перспективные линии с сочетанием генов стародавних сортов Таджикистана и сортов Казахстана расширят генетическое разнообразие допущенных к использованию сортов пшеницы, приведут к новым возможностям переработки зерна, повысят доходность фермеров в аграрном секторе

Efficiency (in Kazakh) : Тәжікстанның ескі сорттары мен Қазақстан сорттарының гендерінің үйлесімі бар перспективті линиялар пайдалануға рұқсат етілген бидай сорттарының генетикалық әртүрлілігін кеңейтеді, астықты қайта өңдеудің жаңа мүмкіндіктеріне әкеледі, аграрлық сектордағы фермерлердің кірістілігін арттырады

Field of application (in Russian) : Селекция и аграрный сектор страны. Гибридные популяции являются ценным объектом для фундаментальных исследований.

Field of application (in Kazakh) : Селекция және елдің аграрлық секторы. Гибридтік популяциялар іргелі зерттеулер үшін құнды нысан болып табылады.