The object of research, development or design (in Russian) : На современном этапе одним из ключевых направлений развития селекционной и семеноводческой работы является использование достижений генетики, закономерностей наследственности и изменчивости, а также внедрение цифровых технологий, применяемых в ведущих странах мира, с целью создания высокопродуктивных и конкурентоспособных сортов и гибридов отечественной селекции. В мировой практике особое внимание уделяется совершенствованию селекционных направлений по хозяйственно ценным признакам сельскохозяйственных культур. Для этого используется накопленный за десятилетия генофонд, а также современные методы молекулярной биологии, биотехнологии, геномной и цифровой селекции. Актуальной задачей современного семеноводства является обновление сортимента: замена устаревших коммерческих сортов и гибридов на новые – с улучшенными агро- и биологическими характеристиками, адаптированные к механизированному возделыванию и уборке урожая. Возделывание технических культур, таких как сахарная свёкла и хлопчатник, представляет собой стратегически важное направление обеспечения продовольственной и экономической безопасности. Сахарная свёкла — основной источник сырья для производства сахара в Казахстане, а её производство влияет на степень продовольственной независимости. Хлопчатник остаётся одной из ведущих экспортных культур, обеспечивая сырьём текстильную и лёгкую промышленность.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Қазіргі кезеңде селекция және тұқым шаруашылығы саласындағы дамудың негізгі бағыттарының бірі — генетика жетістіктерін, тұқымқуалаушылық пен өзгергіштік заңдылықтарын тиімді пайдалану, сондай-ақ әлемнің жетекші елдерінде қолданылатын цифрлық технологияларды енгізу арқылы жоғары өнімді және бәсекеге қабілетті отандық сұрыптар мен будандарды жасау болып табылады. Әлемдік тәжірибеде ауыл шаруашылығы дақылдарының шаруашылыққа пайдалы белгілері бойынша селекциялық бағыттарды жетілдіруге ерекше назар аударылады. Бұл үшін ондаған жылдар бойы жинақталған бай генетикалық қор, сондай-ақ молекулалық биология, биотехнология, геномдық және цифрлық селекцияның заманауи әдістері қолданылады. Қазіргі тұқым шаруашылығының өзекті міндеттерінің бірі — қолданылып жүрген сұрыптарды жаңарту: ескі коммерциялық сұрыптар мен будандарды агрономиялық және биологиялық сипаттамалары жақсартылған, механикаландырылған өсіру мен өнім жинау жағдайларына бейімделген жаңа түрлерге ауыстыру. Қант қызылшасы мен мақта сияқты техникалық дақылдарды өсіру — елдің азық-түлік және экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі стратегиялық маңызды бағыт болып табылады. Қант қызылшасы — Қазақстанда қант өндіру үшін негізгі шикізат көзі болып табылады, және оның өндіріс деңгейі азық-түлік тәуелсіздігінің дәрежесіне тікелей әсер етеді. Сонымен қатар, мақта — елдің жетекші экспорттық ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі болып қала береді, ол тоқыма және жеңіл өнеркәсіптің басқа салаларын шикізатпен қамтамасыз етеді.

Aim of work (in Russian) : Увеличение эффективности агропромышленного комплекса Республики Казахстан обеспечивается за счёт разработки и ускоренного внедрения в производство высокоурожайных, конкурентоспособных и устойчивых к абиотическим и биотическим стрессовым факторам сортов и гибридов технических культур нового поколения. Для достижения данной цели используются как мировое разнообразие растительных генетических ресурсов, так и современные достижения молекулярной генетики, биотехнологии наряду с классическими и инновационными методами селекции.

Aim of work (in Kazakh) : Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік кешенінің тиімділігін арттыру – жоғары өнімді, бәсекеге қабілетті және қоршаған ортаның стрестік факторларына төзімді жаңа буын техникалық дақылдардың сорттары мен гибридтерін әзірлеу және оларды өндіріске жедел енгізу арқылы қамтамасыз етіледі. Бұл міндетті жүзеге асыру үшін әлемдік өсімдік геноқорын, молекулалық генетика мен биотехнология жетістіктерін, сондай-ақ дәстүрлі және заманауи селекциялық әдістерді кешенді түрде пайдалану көзделген.

Методы исследования (на русском) : В ходе исследования применялись следующие методы: фенологические наблюдения, многократный селекционный отбор, испытание потомств в условиях как инфекционного, так и неинфекционного фонов, оценка фертильности, а также молекулярно-генетический анализ с использованием ДНК-маркеров.

Методы исследования (на казахском) : Зерттеу барысында келесі әдістер қолданылды: фенологиялық бақылаулар, бірнеше мәрте селекциялық сұрыптау, ұрпақтарды инфекциялық және бейинфекциялық орта жағдайларында сынақтан өткізу, фертильділікті бағалау, сондай-ақ ДНҚ-маркерлерді қолдану арқылы молекулалық-генетикалық талдау жүргізу.

Obtained results and novelty (in Russian) : В ходе исследований технических культур было выделено 84 образца сахарной свёклы и 122 образца хлопчатника. Созданы новый гибрид сахарной свёклы «Өркен» и сорт хлопчатника «Атакент-2025», а также разработаны технологии посева новые сорта хлопчатника М-4011, М-5027 и М-4017. Внедрение новых сортов и гибридов составило 818 га, а общий объем производства семян составил 1,7 тонны оригинальных и 42,8 тонны элитных семян хлопчатника и 3,1 тонны семян сахарной свёклы первого поколения. Опубликовано 11 научных статей, подготовлено 2 бакалавра и 1 магистр.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Техникалық дақылдарды зерттеу барысында қант қызылшасының 84, мақтаның 122 сорттары бөлініп алынды. Қант қызылшасының жаңа гибридті «Өркен» және «Атакент-2025» мақта сорты, М-4011, М-5027, М-4017 жаңа мақта сорттарына егу технологиясы жасалды. Жаңа сорттар мен будандарды ендіру 818 гектарды құрап, жалпы тұқым өндіру көлемі 1,7 тонна түпнұсқалық және 42,8 тонна элиталық мақта тұқымын, 3,1 тонна бірінші репродукциялық қант қызылшасының тұқымын құрады. Он бір ғылыми мақала жарияланып, екі бакалавр және бір магистрант дайындалды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : ДНК-идентификация гаплотипов:Проанализированы 46 линий, включая цитоплазматические мужско-стерильные (ЦМС), О-тип и опылители. Обнаружены образцы с обычной (Normal-1) и редкой (Normal-2) фертильной цитоплазмой. Выявлены митохондриальные гаплотипы, отличающиеся от классических. Маркеры TR3 (22 линии) и TR4 (13 линий) подтвердили наличие стерильной цитоплазмы, в то время как маркеры TR1 и TR2 не выявили гаплотип стерильности Оуэна. Получено 1435 микроклонов из трёх стерильных ЦМС-линий в условиях in vitro, что позволяет ускорить вегетативное размножение ценных форм. Установлена связь между устойчивостью к вилту и локусами, расположенными на расстоянии 125 п.н. и 145 п.н. Это подтверждает, что полевые исследования проводились в условиях сильной инфекции, и селекционная работа эффективна. Устойчивость к фузариозному вилту: Оптимизировано 12 SSR-маркеров, при этом JESPR-220 признан наиболее эффективным для идентификации устойчивых форм. Это позволяет ускорить селекцию, обеспечивая точный отбор перспективных гибридов.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Гаплотиптердің ДНҚ идентификациясы: цитоплазмалық еркек-стерильді (CMS), O-типті және тозаңдандырғыштарды қоса алғанда, 46 жол талданды. Жалпы (Қалыпты-1) және сирек (Қалыпты-2) құнарлы цитоплазмасы бар үлгілер анықталды. Классикалықтардан ерекшеленетін митохондриялық гаплотиптер анықталды. TR3 (22 жол) және TR4 (13 жол) маркерлері стерильді цитоплазманың болуын растады, ал TR1 және TR2 маркерлері Оуэн стерильділік гаплотипін анықтаған жоқ. Барлығы 1 435 микроклондар үш стерильді CMS желісін in vitro жағдайында алынды, бұл бағалы сорттардың вегетативті көбеюін жеделдетуге мүмкіндік береді. Бір-бірінен 125 бит және 145 бит қашықтықта орналасқан сілтілеуге төзімділік пен локустар арасында байланыс орнатылды. Бұл далалық сынақтар ауыр инфекциялық жағдайларда жүргізілгенін және өсіру жұмыстарының тиімді екенін растайды. Фузариозға төзімділік: он екі SSR маркері оңтайландырылды, JESPR-220 төзімді сорттарды анықтау үшін ең тиімді деп танылды. Бұл перспективті будандарды дәл таңдауды қамтамасыз ете отырып, өсіруді жеделдетеді.

Level of implementation (in Russian) : Для коммерциализации инновационных технологий и новых сортов и гибридов технических культур были проведены выездные семинары-тренинги по выращиванию технических культур (сахарной свеклы и хлопчатника) с использованием современных технологий в Жетысуской области (село Тарас), Жамбылской области (села Мерке и Акарал), а также на базе СХОС хлопководства и бахчеводства и Павлодарской СХОС. Организованы рекламные мероприятия с демонстрацией буклетов и брошюр, а также осуществлено участие в ярмарке семян сельскохозяйственных культур. В рамках подготовки к весенним полевым работам ученые выступили с докладами в Жамбылской и Жетысуской областях. В Жетысуской области на базе ТОО «Жылыбулак-Мерке», в Жамбылской области, а также на Крестьянских хозяйствах «Нураддин» и «Салтанат» в Туркестанской области созданы модельные хозяйства для демонстрации научно-технических достижений в производстве. Новые гибриды внедрены в Жамбылской, Туркестанской и Жетысуской областях. Для демонстрации новых гибридов сахарной свеклы создана опытная площадка площадью 2 гектара на базе Талдыкорганского и Жамбылского филиала ТОО «КазНИИЗиР».

Level of implementation (in Kazakh) : Инновациялық технологиялар мен техникалық дақылдардың жаңа сорттары мен гибридтерін коммерцияландыру мақсатында Жетісу облысы (Тарас ауылы), Жамбыл облысы (Мерке және Ақарал ауылдары), сондай-ақ мақта өсіру және бақша шаруашылығы саласындағы СХОС базаларында техникалық дақылдарды (қант қызылшасы, мақта) өсіруге арналған көшпелі семинар-тренингтер өткізілді. Сонымен қатар, жарнамалық буклеттер мен брошюраларды көрсету арқылы жарнамалық іс-шаралар ұйымдастырылып, ауыл шаруашылық дақылдарының тұқымдарының жәрмеңкесіне белсенді қатысу жүзеге асырылды. Көктемгі дала жұмыстарына дайындық аясында ғалымдар Жамбыл және Жетісу облыстарында ғылыми баяндамалар жасады. Жетісу облысында «Жылыбулак-Мерке» ЖШС базасында ғылыми-техникалық жетістіктерді көрсету мақсатында модельдік шаруашылықтар құрылды. Жамбыл, Түркістан және Жетісу облыстарында жаңа гибридтер енгізілді. Қант қызылшасының жаңа гибридтерін көрсету үшін Талдықорған және Жамбыл филиалдарында (ҚазНИИЗиР) 2 гектар аумаққа демонстрациялық алаң ұйымдастырылды.

Efficiency (in Russian) : Экономическая эффективность возделывания гибридов сахарной свёклы показала существенные различия между контрольным сортом «Шекер» и новым гибридом «Өркен». Урожайность гибрида Өркен составила 828,1 ц/га, что на 202,8 ц/га (32,4%) выше контроля. Соответственно, зачётный вес (при 88%) увеличился с 550,3 до 728,7 ц/га. За счёт повышения урожайности и выхода волокна на 3,5 % (1,4 ц/га) получена дополнительная выручка 442,5 тыс. тг/га и прибавка от выхода волокна 67,2 тыс. тг/га. При одинаковых производственных затратах — 450 тыс. тг/га — общая прибыль при возделывании сорта «Атакент-2025» составила 710 тыс. тг/га, что на 442,5 тыс. тг/га превышает показатель контрольного варианта.

Efficiency (in Kazakh) : Қант қызылшасының будандарын өсірудің экономикалық тиімділігі бақылаушы «Шекер» сорты мен жаңа «Өркен» будандары арасындағы айтарлықтай айырмашылықтарды анықтады. Өркен гибридті өнімділігі бақылаудан 828,1 ц/га, 202,8 ц/га (32,4%) жоғары болды. Сәйкесінше, өнімділік (88%) 550,3-тен 728,7 ц/га-ға дейін өсті. Өнімділік пен талшық шығымының 3,5%-ға (1,4 ц/га) артуы 442 500 теңге/га қосымша кіріске және талшық өнімділігі 67 200 теңге/га артты. Дәл осындай өндірістік шығындармен – 450 мың теңге/га – «Атакент-2025» сортын өсіруден түскен жалпы пайда 710 мың теңге/га құрады, бұл бақылау нұсқасынан 442,5 мың теңге/га жоғары.

Field of application (in Russian) : Сельское хозяйство, свекловодство, селекция, семеноводство

Field of application (in Kazakh) : Ауыл шаруашылығы, қызылша шаруашылығы, селекция, тұқым шаруашылығы