The object of research, development or design (in Russian) : крупный рогатый скот молочного направления, молодняк локальных молочных пород, волосяные луковицы.

The object of research, development or design (in Kazakh) : сүтті бағыттағы ірі қара мал, жергілікті сүтті тұқымдардың төлдері, жүн талшықтары.

Aim of work (in Russian) : разработать и внедрить в практику молочного скотоводства новые и усовершенствованные технологии управления, сохранения и рационального использования генетических ресурсов крупного рогатого скота молочных пород путем селекционно-технологических и молекулярно-генетических методов.

Aim of work (in Kazakh) : Селекциялық, технологиялық және молекулалық-генетикалық әдістер арқылы сүтті мал шаруашылығының генетикалық ресурстарын басқарудың, сақтаудың және ұтымды пайдаланудың жаңа және жетілдірілген технологияларын әзірлеу және сүтті мал шаруашылығы тәжірибесіне енгізу.

Методы исследования (на русском) : Молочная продуктивность коров в базовых хозяйствах определялась на основе данных внутрихозяйственного учета и информации из системы ИАС. Линейная оценка экстерьера выполнялась в соответствии с требованиями Международной федерации голштино-фризского скота и положениями патента Республики Казахстан на полезную модель №6878 от 20.08.2021 г. «Способ линейной оценки экстерьера коров голштинской породы в молочном скотоводстве». Отбор биологических образцов осуществлялся в соответствии с патентом РК на полезную модель №5749 от 08.01.2021 г. «Конверт для сбора волос, способ его изготовления и использования». Анализ показателей качества молока и кормов проведен в аккредитованных лабораториях НАО «Западно-Казахстанский аграрно-технический университет имени Жангир хана», НАО «Торайгыров университет» и НАО «Костанайский региональный университет имени Ахмета Байтұрсынұлы». Воспроизводительные качества коров оценивались на основе данных первичного учета, а рост и развитие молодняка – по результатам ежемесячных взвешиваний на скотовесах. Гинекологические исследования животных осуществлялись методом ректального обследования.

Методы исследования (на казахском) : Базалық шаруашылықтардағы сиырлардың сүт өнімділігі шаруашылықішілік есеп деректері мен АТЖ ақпараттық жүйесінен алынған мәліметтер негізінде анықталды. Экстерьердің желілік бағалануы Халықаралық голштин-қара-ала малдары федерациясының ұсынымдарына және Қазақстан Республикасының 2021 жылғы 20 тамыздағы №6878 «Сүтті мал шаруашылығындағы голштин тұқымды сиырлардың экстерьерін сызықтық бағалау тәсілі» атты пайдалы модель патентіне сәйкес жүзеге асырылды. Биологиялық үлгілерді іріктеу Қазақстан Республикасының 2021 жылғы 8 қаңтардағы №5749 «Шаш жинауға арналған конверт, оны жасау және пайдалану тәсілі» атты пайдалы модель патентіне сәйкес орындалды. Сүт пен жемшөптің сапалық көрсеткіштері «Жәңгір хан атындағы БҚАТУ» КеАҚ, «Торайғыров университеті» КеАҚ және «Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университеті» КеАҚ аккредиттелген зертханаларында талданды. Сиырлардың репродуктивті қасиеттері бастапқы есеп құжаттарының деректері бойынша бағаланды, ал жас малдың өсуі мен дамуы ай сайынғы өлшеу нәтижелері негізінде анықталды. Гинекологиялық тексерулер тік ішек арқылы жүргізілді.

Obtained results and novelty (in Russian) : Научная новизна программы заключается в интеграции селекционно-технологических и молекулярно-генетических методов, применении принципов геномной селекции для повышения продуктивности, адаптивности и сохранения генетического разнообразия молочного скота. Экстерьерная оценка 2774 первотёлок голштинской породы показала 77,9 балла («хорошо»), максимум – ТОО «Шаркул Фуд» 86,2 («отлично»), минимум – КХ «Айдарбаев Е.С.» 72,2 («удовлетворительно»). Разработано мобильное приложение «Линейная оценка коров» для анализа 18 морфологических признаков.По индексу племенной ценности (ИПЦ) наибольший вклад имел удой (0,64), отрицательное влияние – соматические клетки (-0,13). Метод BLUP AM обеспечил точную оценку наследственного потенциала: живая масса 32,5 кг, удой 7,8 л, жир 3,8%, белок 3,1%, соматические клетки 220 тыс./мл.Возвратное скрещивание локальных пород с высококровными улучшило рост молодняка: к 6 месяцам масса выше на 6–9 кг, прирост 620-640 г. GHGI по 2980 образцам позволил отбирать животных с высокой продуктивностью и экстерьером при снижении дефектов (0,15-1,68%).Корректировка рационов увеличила протеин до 18 %, энергию до 12 МДж/кг, среднесуточный удой на 10–25 %, жир 3,8–4,5%, белок 3,1-3,9 %. Соматические клетки снизились в 1,5–4 раза, частота эндометрита – до 4-14,7%, гипофункции яичников – до 6-18 %. УЗИ подтвердило успешную овуляцию у 87,5-98% коров, что доказывает эффективность технологий

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Бағдарламаның ғылыми жаңалығы – селекциялық-технологиялық және молекулалық-генетикалық әдістерді біріктіру, геномдық селекция принциптерін пайдалану арқылы сүтті малдың өнімділігі мен бейімделгіштігін арттыру және генетикалық әртүрлілікті сақтау.Голштин тұқымды 2774 алғашқы төлдеген сиырдың экстерьерін бағалау орташа 77,9 ± 0,16 балл («жақсы»), ең жоғары – «Шаркул Фуд» ЖШС 86,2 («өте жақсы»), ең төмен – «Айдарбаев Е.С.» ШҚ 72,2 («қанағаттанарлық»). 18 морфологиялық белгіні талдауға арналған «Сиырлардың сызықтық бағалауы» мобильді қосымшасы әзірленді.Тұқымдық құндылық индексінде (ТҚИ) ең жоғары үлес – сауым (0,64), теріс әсер – соматикалық жасушалар (-0,13). BLUP AM әдісі тұқым қуалаушылық әлеуетін дәл бағалауға мүмкіндік берді: туғандағы салмақ 32,5 ± 2,1 кг, сауым 7,8 ± 0,3 л, май 3,8%, ақуыз 3,1%, соматикалық жасушалар 220 мың/мл.Жергілікті тұқымдарды жоғары қанқұйылған сиырлармен будандастыру төлдің өсуін жақсартты: 6 айлық салмақ 6–9 кг жоғары, тәуліктік өсім 620-640 г. 2980 үлгі бойынша GHGI индексі өнімділігі мен экстерьері жоғары жануарларды іріктеп, тұқымдық ақауларды (0,15-1,68%) азайтты. Рационды түзету протеинді 18%-ға, энергияны 12 МДж/кг-ға дейін арттырды, тәуліктік сауым 10-25%, май 3,8-4,5 %, ақуыз 3,1-3,9%. Соматикалық жасушалар 1,5-4 есе төмендеді, эндометрит 4-14,7 %, аналық без гипофункциясы 6-18%. УДЗ нәтижесінде 87,5-98% сиырда овуляция сәтті анықталып, енгізілген технологиялардың тиімділігі дәлелденді

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Экстерьерная оценка 2774 первотёлок голштинской породы показала средний балл 77,9 («хорошо»), максимальный – в ТОО «Шаркул Фуд» 86,2 («отлично»), минимальный – в КХ «Айдарбаев Е.С.» 72,2 («удовлетворительно»). Разработано мобильное приложение «Линейная оценка коров» для сбора данных по 18 морфологическим признакам и автоматического расчёта итогового балла, отражающего состояние вымени, постановку сосков и угол копыт.Комплексный индекс племенной ценности (ИПЦ) показал, что наибольший вклад даёт удой (0,64), отрицательное влияние – соматические клетки (-0,13). Средние показатели: масса при рождении – 32,5 кг, удой – 7,8 л.Геномный глобальный индекс (GHGI) по 2980 биообразцам выявил быков с высокой продуктивностью и экстерьером при минимальных наследственных дефектах (0,15–1,68 %). Возвратное скрещивание локальных пород с высококровными улучшило рост молодняка: среднесуточный прирост 620-640 г, масса в 6 месяцев выше контроля на 6-9 кг. Корректировка рационов повысила протеин до 17,5-18%, энергию до 12 МДж/кг, жир – до 3,1%.Среднесуточный удой вырос на 10-25%, жирность – до 4,5%, белок – до 3,9%, соматические клетки снизились в 1,5-4 раза. Репродуктивное здоровье улучшилось: эндометрит – 4-14,7%, гипофункция яичников – 6-18 %, эффективность лечения – 70–94%.УЗИ показало успешное индуцирование овуляции у 87,5-98 % коров, диаметр доминантного фолликула – 15,3-16,7 мм. Полученные данные подтверждают технико-экономическую эффективность внедрённых решений

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : 2774 бас голштин тұқымды алғашқы төлдеген сиырлардың экстерьерін бағалау орташа 77,9 балл («жақсы») көрсетті, ең жоғарысы – «Шаркул Фуд» ЖШС (86,2 «өте жақсы»), ең төмені – «Айдарбаев Е.С.» ШҚ (72,2 «қанағаттанарлық»). 18 морфологиялық белгіні бағалау және жалпы баллды автоматты есептеу үшін «Сиырлардың сызықтық бағалауы» мобильді қосымша жасалды, ол сүт безі, емшек орналасуы және тұяқ бұрышы бойынша ауытқуларды анықтауға мүмкіндік берді.Тұқымдық құндылық индексі (ТҚИ) бойынша сауым көлемінің үлесі жоғары (0,64), соматикалық жасушалардың әсері теріс (-0,13).Орташа ТҚИ: туғандағы салмақ – 32,5кг, сауым – 7,8л.2980 биологиялық үлгі бойынша есептелген геномдық жаһандық индекс (GHGI) өнімділігі жоғары әрі экстерьері жақсы жануарларды іріктеуге, тұқым қуалайтын ақауларды 0,15-1,68% шегінде азайтуға мүмкіндік берді.Жергілікті тұқымдарды жоғары қанқұйылғандармен қайта будандастыру төлдің өсуін жақсартты: 6 айда салмақ бақылаудан 6-9 кг артық, тәуліктік өсім – 620-640 г.Рационды түзету нәтижесінде протеин 17,5-18%, энергия 10,3-12 МДж/кг, май 2,8-3,1% деңгейіне жетті. Тәуліктік сауым 10-25%-ға артты, майлылық – 4,5%, ақуыз – 3,9%, соматикалық жасушалар 1,5-4 есе азайды.Репродуктивтік көрсеткіштер жақсарды: эндометрит – 4-14,7%, аналық без гипофункциясы – 6-18%, ем тиімділігі – 70-94%. УДЗ нәтижесінде 87,5-98% сиырда овуляция сәтті өтті, фолликул диаметрі – 15,3-16,7мм.Нәтижелер селекциялық және азықтандыру технологияларының тиімділігін дәлелдейді

Level of implementation (in Russian) : нет

Level of implementation (in Kazakh) : жоқ

Efficiency (in Russian) : Внедрение технологий обеспечило рост молочной продуктивности коров на 10–25 %, повышение содержания жира до 4,5 %, белка до 3,9 % и снижение соматических клеток в 1,5–4 раза. Среднесуточный прирост живой массы телят увеличился до 620–640 г, масса к шести месяцам — на 6–9 кг выше контроля. Применение метода BLUP AM повысило точность оценки племенной ценности на 25–40 %, обеспечив прирост селекционного прогресса по удою на 6–8 %, по содержанию жира и белка — на 3–5 %. Геномное типирование 2980 биообразцов позволило создать референтную популяцию и выявить животных с высокой наследственной продуктивностью и минимальными дефектами (0,15–1,68 %). Частота индуцированной овуляции достигла 87,5–98 %, эффективность лечения эндометритов — 70–94 %, частота патологий репродуктивных органов снижена более чем в 2 раза. Разработанное мобильное приложение и цифровая система линейной оценки повысили оперативность и точность анализа экстерьера на 25–30 %. В целом, внедрённые технологии обеспечили улучшение генетического потенциала, продуктивности и воспроизводительной функции молочного скота.

Efficiency (in Kazakh) : Енгізілген технологиялар сиырлардың сүт өнімділігін 10–25 %-ға арттырып, сүттегі май мөлшерін 4,5 %-ға, ақуызды 3,9 %-ға дейін көтерді, соматикалық жасушалар саны 1,5–4 есеге азайды. Бұзаулардың тәуліктік салмақ қосуы 620–640 г-ға жетіп, алты айлық жаста тірі салмағы бақылау тобынан 6–9 кг-ға жоғары болды. BLUP AM әдісін қолдану тұқымдық құндылықты бағалау дәлдігін 25–40 %-ға арттырып, селекциялық прогресті сүт өнімділігі бойынша 6–8 %, май мен ақуыз бойынша 3–5 %-ға өсірді. 2980 биологиялық үлгіні геномдық типтеу нәтижесінде референттік популяция құрылып, тұқым қуалайтын жоғары өнімді және тұқым қуалайтын ақауы аз (0,15–1,68 %) малдар анықталды. Индукцияланған овуляция жиілігі 87,5–98 %-ға жетті, эндометритті емдеу тиімділігі 70–94 %, ал жыныс жүйесі патологияларының жиілігі екі еседен астам төмендеді. Дамытылған мобильді қосымша мен сызықтық бағалау жүйесі экстерьер талдауының жеделдігі мен дәлдігін 25–30 %-ға арттырды. Жалпы, енгізілген технологиялар сүт бағытындағы ірі қараның генетикалық әлеуетін, өнімділігін және ұдайы өндіру функциясын айтарлықтай жақсартты.

Field of application (in Russian) : животноводство, молочное скотоводство, молекулярная генетика, биотехнология.

Field of application (in Kazakh) : мал шаруашылығы, сүтті бағыттағы мал шаруашылығы, молекулалық генетика, биотехнология.