The object of research, development or design (in Russian) : углеводородное ракетное топливо – керосин, почва с районов падения отделяющихся частей ракет-носителей, модельный почвенный эталон, воздух, микрофлора, растения, вода

The object of research, development or design (in Kazakh) : көмірсутекті зымыран отыны – керосин, зымыран тасығыштардың ажырайтын бөліктерінің құлау аудандарындағы топырақ, үлгі топырақ эталоны, ауа, микрофлора, өсімдіктер, су

Aim of work (in Russian) : исследование процессов идентификации ракетного углеводородного горючего (УВГ) в почвах районов эксплуатации ракет-носителей и разработка его гигиенического норматива

Aim of work (in Kazakh) : зымыран тасығыштарды пайдалану аудандарының топырақтарындағы көмірсутекті зымыран жанармайын (КЗЖ) сәйкестендіру процестерін зерттеу және оның гигиеналық нормативін әзірлеу болып табылады

Методы исследования (на русском) : общепринятые и специальные методы химико-аналитических, микробиологических исследований, биотестирования, методики проведения почвенно-геохимических полевых обследований с отбором проб почвы, инструментальных измерений атмосферного воздуха. Для количественного химического анализа проб объектов окружающей среды привлечены методы газовой хроматографии с масс-спектрометрическим детектированием, флуориметрический метод

Методы исследования (на казахском) : химия-аналитикалық, микробиологиялық зерттеудің жалпы қабылданған және арнайы әдістері, биотестілеу, топырақ сынамаларын алу арқылы топырақ-геохимиялық далалық зерттеулер жүргізу әдістері, атмосфералық ауаны аспаптық өлшеу. Қоршаған орта сынамаларының сандық химиялық талдауы үшін масс-спектрометриялық анықтаумен газ хроматографиясы және флюориметриялық әдіс қолданылды

Obtained results and novelty (in Russian) : На основании выбора минимального значения из полученных экспериментальным путем (в лабораторных условиях) подпороговых концентраций воздействия по 4-м показателям вредности, - миграционно-воздушному (400мг/кг УВГ), миграционно-водному (не определен подпороговый показатель из-за сорбции влаги и УВГ в верхних слоях плотной суглинистой почвы Центрального Казахстана), общесанитарному (1000мг/кг УВГ), фитотранслокационному (500мг/кг УВГ), впервые разработан проект гигиенического норматива для нефтепродуктов в почвах Центрального Казахстана. Этот норматив, учитывающий низкое содержание гумуса, высокую засоленность, щелочную реакцию и плотную структуру почв, обеспечивает защиту природной экосистемы Центрального Казахстана, предотвращая превышение санитарных нормативов и сохраняя экологическое равновесие региона.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : 4 зияндылық көрсеткіші бойынша эксперименттік жолмен (зертханалық жағдайларда) алынған шекті концентрациядан алынған ең төменгі мәнді таңдау негізінде - көші-қон-ауа (400 мг/кг КЗЖ), көші-қон-су (тығыз саздақты жоғарғы қабаттардағы ылғал мен КЗЖ сорбциясынан шекті көрсеткіш анықталмаған) Орталық Қазақстан топырағы), жалпы санитарлық (1000 мг/кг КЗЖ), фитотранслокациялық (500 мг/кг КЗЖ), алғаш рет Орталық Қазақстан топырағындағы мұнай өнімдеріне арналған гигиеналық норматив жобасы әзірленді. Гумустың төмен құрамын, жоғары сортаңдануын, сілтілік реакциясын және топырақтың тығыз құрылымын ескеретін бұл норматив санитарлық нормативтердің асып кетуін болдырмай және өңірдің экологиялық тепе-теңдігін сақтай отырып, Орталық Қазақстанның табиғи экожүйесін қорғауды қамтамасыз етеді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Рекомендуемая величина ПДК для углеводородного ракетного топлива (УВГ) в почве районов падения отделяющихся частей ракет-носителей (РП ОЧ РН) Центрального Казахстана составляет 400 мг/кг, по миграционно-воздушному показателю вредности, как наименьшему из других подпороговых концентраций воздействия нефтепродуктов (УВГ) в почве, полученных экспериментальным путем. Этот норматив повысит эффективность мер по обеспечению экологической безопасности ракетно-космической деятельности (РКД), мониторинга состояния объектов окружающей среды, среды обитания и здоровья населения на территориях, подверженных воздействию РКД, предупреждению и снижению уровня социально-психологического напряжения среди населения территорий, подверженных воздействию РКД, обеспечивая тем самым стабильное экономическое развитие в этих регионах и развитие ракетно-космической отрасли в Республике Казахстан

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Орталық Қазақстанның зымыран-тасығыштарының ажырайтын бөліктерінің құлау аудандарының (ЗТ АБ ҚА) топырағындағы көмірсутекті зымыран жанармайы (КЗЖ) үшін ұсынылатын ШРК мөлшері эксперименттік жолмен алынған топырақтағы мұнай өнімдерінің (КЗЖ) әсер етуінің басқа шекті концентрацияларының ең азы ретінде зияндылықтың көші-қон-әуе көрсеткіші бойынша 400 мг/кг құрайды. Бұл норматив зымыран-ғарыш қызметінің (ЗҒҚ) экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету, ЗҒҚ әсеріне ұшыраған аумақтардағы қоршаған орта объектілерінің күйін, халықтың мекендеу ортасы мен денсаулығына мониторинг жүргізу, ЗҒҚ әсеріне ұшыраған аумақтар тұрғындары арасындағы әлеуметтік-психологиялық шиеленістің алдын алу және деңгейін төмендету жөніндегі шаралардың тиімділігін арттырады, яғни осы аймақтардың тұрақты экономикалық дамуын және Қазақстан Республикасында зымыран-ғарыш саласының дамуын қамтамасыз етеді.

Level of implementation (in Russian) : Проект предельно-допустимой концентрации нефтепродуктов (углеводородное ракетное горючее) в почве районов падения отделяющихся частей ракет-носителей в Центральном Казахстане рассмотрен и одобрен на заседании научно-технического совета казахстанско-российских программ экологической безопасности деятельности космодрома «Байконур» (Протокол от 03.10.2025 г.).

Level of implementation (in Kazakh) : Орталық Қазақстанда зымыран тасығыштардың ажырайтын бөлiктерi құлаған аудандардың топырағындағы мұнай өнiмдерiнiң шектi рұқсат етiлетiн концентрациясының жобасы «Байқоңыр» ғарыш айлағы қызметiнiң экологиялық қауiпсiздiгi Қазақстан-Ресей бағдарламаларының ғылыми-техникалық кеңесiнiң отырысында (03.10.2025 жылғы хаттама) қаралып, мақұлданды.

Efficiency (in Russian) : Использование результатов научного исследования повысит эффективность мер по обеспечению экологической безопасности РКД, мониторинга состояния объектов окружающей среды, среды обитания и здоровья населения на территориях, подверженных воздействию РКД, предупреждению и снижению уровня социально-психологического напряжения среди населения территорий, подверженных воздействию РКД, обеспечивая тем самым стабильное экономическое развитие в этих регионах и развитие ракетно-космической отрасли в Республике Казахстан. Результаты проекта найдут отражение при оценке экологического ущерба окружающей среде и здоровью населения, проживающих на территориях, прилегающих к районам падений.

Efficiency (in Kazakh) : Ғылыми зерттеулердің нәтижелерін пайдалану ЗҒҚ-нің экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша шаралардың тиімділігін арттыруға, ЗҒҚ әсер еткен аумақтардағы қоршаған орта объектілерінің, тіршілік ету ортасының және халықтың денсаулығының күйіне мониторинг жүргізуге, сондай-ақ ЗҒҚ әсерінен зардап шеккен аудандардың тұрғындары арасында әлеуметтік-психологиялық күйзелістің алдын алуға және азайтуға, сол арқылы осы өңірлердің тұрақты экономикалық дамуын және Қазақстан Республикасында зымыран-ғарыш өнеркәсібінің дамуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Жобаның нәтижелері құлау аймақтарына іргелес аумақтарда тұратын қоршаған ортаға және халықтың денсаулығына экологиялық залалды бағалау кезінде көрініс табады.

Field of application (in Russian) : Космическая деятельность, экология, медицина, аналитическая химия, почвоведение, санитарная гигиена, агрономия, земледелие. Потенциальными потребителями результатов работы являются Комитет экологического регулирования и контроля Министерства экологии и природных ресурсов Республики Казахстан, Аэрокосмический комитет Министерства искусственного интеллекта и цифрового развития Республики Казахстан, Министерство по чрезвычайным ситуациям Республики Казахстан, Министерство сельского хозяйства Республики Казахстан, Министерство здравоохранения Республики Казахстан, научно-исследовательские организации, научные институты, лаборатории, ВУЗы.

Field of application (in Kazakh) : Ғарыш қызметі, экология, медицина, аналитикалық химия, топырақтану, санитарлық гигиена, агрономия, ауыл шаруашылығы жатады. Жұмыс нәтижелерінің әлеуетті тұтынушылары Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігінің Экологиялық реттеу және бақылау комитеті, Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Аэроғарыш комитеті, Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі, Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі, Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі, ғылыми-зерттеу ұйымдары, ғылыми институттар, зертханалар, ЖОО болып табылады.