The object of research, development or design (in Russian) : Объектом исследования являлся трутнёвый гомогенат – продукт переработки трутневого расплода медоносных пчел, полученные по технологии инкапсулирования в гранулы в виде биодобавки в рационы кормления быков-производителей мясного и молочного скота, также быки производители с определением половой активности, спермопродуктивности, объемов свежей и замороженной семени и их фертильности оплодотворяющей способности маточного поголовья скота. Инкапсуляция биодобавки в грануле способствует продлению сроков хранения биологических активных веществ и повышении удобства в дозированном использовании условиях производства и промышленную применимость в отраслях животноводства Казахстана. Исследование охватывает вопросы технологической переработки биологического сырья сохранения его активных компонентов, а также изучения влияния полученного продукта на физиологическое состояние, морфофункциональные и репродуктивные показатели производителей крупного рогатого скота.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу нысаны ретінде аталық бал аралардың дернәсілдерінен жасалған трутень гомогенаты қарастырылды. Ол инкапсуляциялау технологиясы арқылы түйіршіктелген биологиялық қоспа түрінде дайындалып, етті және сүтті бағыттағы өндіруші бұқалардың азықтандыру рационына енгізілді. Сонымен қатар зерттеу барысында бұқалардың жыныстық белсенділігі, спермаөнімділігі, жаңа алынған және мұздатылған шәуеттің көлемі мен ұрықтандыру қабілеттілігіне әсері анықталды. Биоқоспаны түйіршік түрінде инкапсуляциялау биологиялық белсенді заттардың сақталу мерзімін ұзартып, өндірістік жағдайда оларды мөлшерлеп қолдануды жеңілдетеді және бұл технологияны Қазақстанның мал шаруашылығы салаларында өнеркәсіптік тұрғыдан қолдануға мүмкіндік береді. Зерттеу биологиялық шикізатты технологиялық өңдеу, оның белсенді құрамдас бөліктерін сақтау және алынған өнімнің ірі қара мал өндірушілерінің физиологиялық күйіне, морфофункционалдық және репродуктивтік көрсеткіштеріне тигізетін әсерін зерттеу мәселелерін қамтиды.

Aim of work (in Russian) : Изучение и определение влияние трутневого гомогената при использовании в качестве кормовой биодобавки в рационы кормления и стимулятора улучшения количественных и качественных показателей спермы и на воспроизводительную способность быков-производителей в условиях Казахстана.

Aim of work (in Kazakh) : Қазақстан жағдайында трутеньдік гомогенатты азықтық биоқоспа ретінде өндіруші бұқалардың азықтандыру рационына енгізу және оны шәуеттің сандық әрі сапалық көрсеткіштерін жақсартатын, сондай-ақ өндіруші бұқалардың ұрықтандыру қабілеттілігін арттыратын стимулятор ретінде қолданудың әсерін зерттеу және анықтау.

Методы исследования (на русском) : В процессе исследований применены в комплексе вообще принятое зоотехнические и специальные методики биологических физиологических морфологических биохимических анализов и экспериментальных статистических, экономических математических методов для проведения глубокого обучения уровня эффективности влияния трутневого гомогената на показатели воспроизводительные способности быков- сперма доноров. Отбор и анализ кормов осуществлялись в соответствии с требованиями ГОСТ 27262 -87, что обеспечил репрезентативность полученных проб и достоверность результатов. Оценка качественных и количественных характеристик спермы выполнялись в соответствии с международным стандартом ГОСТ 26030-2015, регламентирующим требования к исследованию спермапродукции крупного рогатого скота. Для анализа подвижности и морфологических особенностей сперматозоидов использовалась компьютерная система CASA (computer Asisted Sperm Analysis), позволяющая объективно определять параметры движения клеток и их жизнеспособность. Биохимический анализ трутневого гомогената и полученных гранул включал определение содержания белков, жиров, углеводов, аминокислот, витаминов и микроэлементов. Кроме того, применялись физико-химические методы для оценки влажности, зольности, активности ферментов и других показателей, характеризующих качество продукта.

Методы исследования (на казахском) : Зерттеу барысында жалпы қабылданған зоотехникалық және арнайы әдістемелер кешені қолданылды. Оларға биологиялық, физиологиялық, морфологиялық және биохимиялық талдау әдістері, сондай-ақ эксперименттік, статистикалық, экономикалық және математикалық тәсілдер кірді. Бұл әдістер трутень гомогенатының спермадонор бұқалардың ұдайы өндіру қабілетінің көрсеткіштеріне тигізетін әсерінің тиімділік деңгейін терең зерттеуге мүмкіндік берді. Азықтарды іріктеу және талдау ГОСТ 27262–87 стандартының талаптарына сәйкес жүргізілді, бұл алынған сынамалардың репрезентативтілігін және нәтижелердің дәлдігін қамтамасыз етті. Сперманың сапалық және сандық сипаттамалары ГОСТ 26030–2015 халықаралық стандартына сәйкес бағаланды, аталған стандарт ірі қара малдың шәует өнімділігін зерттеу талаптарын регламенттейді. Сперматозоидтардың қозғалысын және морфологиялық ерекшеліктерін талдау үшін CASA (Computer Assisted Sperm Analysis) компьютерлік жүйесі пайдаланылды. Бұл жүйе жасушалардың қозғалыс параметрлерін және олардың тіршілік қабілетін объективті түрде анықтауға мүмкіндік береді. Трутень гомогенаты мен алынған түйіршіктердің биохимиялық талдауы олардың құрамындағы ақуыздар, майлар, көмірсулар, аминқышқылдар, дәрумендер мен микроэлементтердің мөлшерін анықтауды қамтыды. Сонымен қатар өнім сапасын сипаттайтын ылғалдылық, күлділік, ферменттердің белсенділігі және басқа да көрсеткіштерді бағалау үшін физика-химиялық әдістер қолданылды.

Obtained results and novelty (in Russian) : Для достижения целевого рубежа проекта в процессе реализации цели исследований определены оптимальные сроки и возраст сбора трутневого расплода и способы получения гомогената трутневой личинки. Разработан рецепт и создана новая технология приготовления биологической активной добавки на основе трутневого гомогената в виде инкапсулированном грануле с влажностью 1-2% , обеспечивающего сохранности биологических активных веществ на 90% и более в течение 1 года. В результате использования биодобавки в рационы кормления быков-спермадоноров выход общего объема эякулята увеличивается на 25,2%, концентрация сперматозоидов - на 13,6%, общий выход замороженной семени -на 60,8%. По результатам морфофункциональных исследований установлены, что использование трутневого гомогената способствует увеличению в свежей семени: живых клеток- на 29,1%, общую подвижность сперматозоидов - на 8,4%, поступательную подвижность - на 92,4%, концентрацию - на 3,9%, клеток с нормальной морфологией - на 31,2% и в замороженной спермадозах соответственно увеличилось: живых клеток - на 38%, общая подвижность - на 13,3%, , концентрация - на13,6%, с нормальной морфологией - на 45,5%. Все эти показатели свежей и замороженной спермы констатируют факт об эффективности использования трутневого гомогената для повышения воспроизводительной способности быков производителей.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Жобаның мақсатты нәтижелеріне қол жеткізу үшін зерттеу барысында трутень дернәсілдерін жинаудың оңтайлы мерзімдері мен жасы және трутень гомогенатын алудың тиімді әдістері анықталды. Трутень гомогенаты негізінде ылғалдылығы 1–2% болатын инкапсуляцияланған түйіршіктер түрінде жаңа биологиялық белсенді қоспа дайындаудың құрамы мен технологиясы әзірленді. Бұл технология өнім құрамындағы биологиялық белсенді заттардың 90% және одан да көп мөлшерін бір жыл бойы сақтауға мүмкіндік береді. Трутень гомогенаты негізіндегі биоқоспаны спермадонор бұқалардың азықтандыру рационына енгізу нәтижесінде жалпы эякулят көлемі 25,2%-ға, сперматозоидтар концентрациясы 13,6%-ға, ал мұздатылған шәуеттің жалпы шығымы 60,8%-ға артқаны анықталды. Морфофункционалдық зерттеулердің нәтижелері көрсеткендей, трутень гомогенатының қолданылуы жаңа алынған шәует құрамында тірі жасушалар санын 29,1%-ға, сперматозоидтардың жалпы қозғалысын 8,4%-ға, ал алға бағытталған қозғалысын 92,4%-ға арттырды. Сонымен қатар, концентрация 3,9%-ға, қалыпты морфологиялы жасушалар үлесі 31,2%-ға көбейді. Мұздатылған шәует дозаларында да оң өзгерістер байқалды: тірі жасушалар 38%-ға, жалпы қозғалыс 13,3%-ға, концентрация 13,6%-ға, қалыпты морфологиялы жасушалар 45,5%-ға артты. Осы нәтижелер трутень гомогенатын қолданудың бұқалар-өндірушілердің ұдайы өндіру қабілетін арттырудағы жоғары тиімділігін дәлелдейді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Разработанная технология инкапсулирования трутневого гомогената представляет собой гранулированную массу с низким содержанием влаги, что обеспечивает длительность его хранения без потери качества. Приготовление биодобавки в инкапсулированном грануле показывает целесообразность решения данной проблемы, что обеспечивает легкость в применении, увеличения сроков хранения, повышения защитной способности гомогената. Экономическим эффектом является повышение общего выхода высококачественной свежей и замороженной семени. Установлено использование биодобавки способствует увеличению общего выхода спермадоз на 20-25%, что положительно отражается на объемах искусственного осеменения маточного поголовья высококачественным семенем быков- спермадоноров и воспроизводстве племенного стада животных отечественной селекции. Реализация спермадозы полученные только от 12 голов подопытных быков по 1500 тенге позволяет получать предприятию 9959,1 тысяч тенге прибыли. Экономический эффект в молочном скотоводстве от осеменения спермадозой с гомогенатом составляет 8,7%, в мясном скотоводстве - 7,2%. Общая экономическая эффективность производства при этом повышается на 51,1%, что подтверждает экономическую целесообразность и эффективность разработанной технологии инкапсуляции, и использование трутневого гомогената в качестве адаптогена стимулятора в увеличении спермопродуктивности и качества спермиев быков производителей.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Дайындалған трутень гомогенатын инкапсуляциялау технологиясы ылғалдылығы төмен түйіршіктелген масса түрінде орындалған, бұл өнімнің сапасын жоғалтпай ұзақ уақыт сақталуын қамтамасыз етеді. Инкапсуляцияланған түйіршіктер түрінде дайындалған биоқоспа бұл мәселені шешудің тиімділігін дәлелдейді, себебі ол өнімді қолдануды жеңілдетеді, сақтау мерзімін ұзартады және гомогенаттың қорғаныс қасиеттерін арттырады. Экономикалық тұрғыдан алғанда, биоқоспаны пайдалану жоғары сапалы жаңа және мұздатылған шәуеттің жалпы шығымын арттыруға мүмкіндік береді. Зерттеу нәтижелері биоқоспаны қолдану жалпы шәует дозасының шығымын 20–25%-ға арттыратынын көрсетті. Бұл спермадонор бұқалардың жоғары сапалы шәуетімен аналық мал басын қолдан ұрықтандыру көлемін ұлғайтуға және отандық селекциядағы малдың тұқымдық табынын тиімді көбейтуге оң әсерін тигізеді. Тәжірибеге қатысқан небәрі 12 бас бұқадан алынған шәует дозасын бір данасы 1500 теңгеден сату арқылы кәсіпорын 9959,1 мың теңге таза табыс ала алады. Гомогенат қосылған шәует дозасымен ұрықтандырудың экономикалық тиімділігі сүтті мал шаруашылығында 8,7%, ал етті бағыттағы мал шаруашылығында 7,2% құрайды. Жалпы алғанда, өндірістің экономикалық тиімділігі 51,1%-ға артқан. Бұл әзірленген инкапсуляция технологиясының экономикалық тұрғыдан тиімді екенін және трутень гомогенатын өндіруші бұқалардың сперма өнімділігі мен шәует сапасын арттыратын адаптоген-стимулятор ретінде қолданудың мақсаттылығын дәлелдейді.

Level of implementation (in Russian) : Результаты исследований прошли производственные испытания в условиях племенных хозяйств ТОО “Ен-дала” целиноградского района Акмолинской области и КХ “Сулейменова К.С.”, расположенного в Астраханском районе Акмолинской области, и на базе АО «РЦПЖ «Асыл-Түлік». Разработанная технология инкапсуляции и методика использования добавки внедрены в практику кормления быков-производителей. Технология апробирована, прошла лабораторные и опытно-промышленные испытания и готова к широкому внедрению в АПК.

Level of implementation (in Kazakh) : Зерттеу нәтижелері Ақмола облысының Целиноград ауданындағы «Ен-Дала» ЖШС асыл тұқымды шаруашылығында, сондай-ақ Астрахан ауданы аумағында орналасқан «Сүлейменова К.С.» шаруа қожалығында және «Асыл-Түлік» АҚ республикалық мал тұқымын асылдандыру орталығының базасында өндірістік сынақтан өткізілді. Әзірленген инкапсуляция технологиясы мен қоспаны қолдану әдістемесі өндіруші бұқалардың азықтандыру тәжірибесіне енгізілді. Технология зертханалық және тәжірибелік-өндірістік сынақтардан сәтті өтіп, ауыл шаруашылығы өндірісінде кеңінен енгізуге толық дайын екендігі дәлелденді.

Efficiency (in Russian) : Применение разработанного препарата в молочном и мясном скотоводстве в качестве адаптогена стимулятора обеспечивает существенное повышение биологической и экономической эффективности воспроизводства скота: повышается фертильность, оплодотворяющая способность спермы до 89,3%, увеличивается количество жизнеспособных клеток замороженных спермадозах на 38%., сокращаются потери при криоконсервации, повышается качество семенного материала, улучшается общее физиологическое состояние животных и экономическая эффективность при этом достигает до 51,5%, при дополнительном доходе более 9959,1 тысячи тенге за счет увеличения объемов и качестве спермадоз. При этом рентабельность производства от использования спермадоз с гомогенатом и составляет 60,9% . При использовании биодобавки для воспроизводства в молочном скотоводстве из расчета на 100 коров можно получать ежегодно по 24,5 - 26,95 млн. тенге дохода. Окупаемость вложенного на одно тенге составляет 2,56 тенге. Таким образом, созданная технология и применение биодобавки в инкапсулированным виде гранулы являются высокоэффективной, экологически безопасной и экономически оправданной для коммерциализации в областях промышленного животноводства Казахстана

Efficiency (in Kazakh) : Дайындалған препаратты сүтті және етті бағыттағы мал шаруашылығында адаптоген-стимулятор ретінде қолдану малдың ұдайы өндіру үдерісінің биологиялық және экономикалық тиімділігін айтарлықтай арттырады. Нәтижесінде малдың ұрықтану қабілеті мен шәуеттің ұрықтандыру мүмкіндігі 89,3%-ға дейін жоғарылайды, мұздатылған спермадозалардағы тірі жасушалардың мөлшері 38%-ға артады, криоконсервация кезінде жоғалтулар азаяды және ұрық материалының сапасы жақсарады. Сонымен қатар жануарлардың жалпы физиологиялық жағдайы жақсарып, экономикалық тиімділік деңгейі 51,5%-ға жетеді, ал қосымша табыс шәует дозаларының көлемі мен сапасының артуы есебінен 9 959,1 мың теңгеден асады. Гомогенат қосылған спермадозаларды пайдаланудың өндірістік рентабельділігі 60,9%-ды құрайды. Биоқоспаны сүтті мал шаруашылығында қолдану арқылы 100 сиырға шаққанда жыл сайын 24,5–26,95 млн теңге көлемінде табыс алуға болады. Бір теңге шығынға 2,56 теңге табыс келеді. Осылайша, әзірленген технология мен инкапсуляцияланған түйіршіктелген биоқоспаны қолдану жоғары тиімді, экологиялық жағынан қауіпсіз және Қазақстанның өнеркәсіптік мал шаруашылығы салаларында коммерцияландыруға толықтай негізделген болып табылады.

Field of application (in Russian) : Результаты исследований могут быть использованы: в племенных и репродукторных хозяйствах для повышения спермопродуктивности быков-производителей; в научных и учебных учреждениях аграрного профиля при проведении исследований по биотехнологии и кормлению животных; на предприятиях пчеловодства и фармацевтических заводах при производстве кормовых добавок и биостимуляторов на основе трутневого расплода; при разработке ветеринарных препаратов и биодобавок, направленных на повышение репродуктивной функции самцов сельскохозяйственных животных. Таким образом, результаты исследования имеют широкую практическую и научную значимость и могут быть внедрены в практику животноводства Казахстана для повышения продуктивности и качества воспроизводства крупного рогатого скота.

Field of application (in Kazakh) : Зерттеу нәтижелерін келесі бағыттарда пайдалануға болады: асыл тұқымды және репродукторлық шаруашылықтарда өндіруші бұқалардың сперма өнімділігін арттыру мақсатында; аграрлық бағыттағы ғылыми және оқу мекемелерінде жануарларды биотехнологиялық әдістермен азықтандыру және зерттеу жұмыстарын жүргізу кезінде; ара шаруашылығы кәсіпорындары мен фармацевтикалық зауыттарда трутень дернәсілдері негізінде дайындалған азықтық қоспалар мен биостимуляторларды өндіруде; ветеринарлық препараттар мен биологиялық қоспаларды әзірлеу барысында, ауыл шаруашылығы жануарларының аталықтарының репродуктивтік қызметін арттыруға бағытталған жобаларда. Осылайша, зерттеу нәтижелері кең ғылыми және өндірістік маңызға ие болып табылады және оларды Қазақстанның мал шаруашылығы саласында ірі қара малдың өнімділігі мен ұдайы өндіру сапасын арттыру мақсатында іс жүзінде енгізуге толық мүмкіндік бар.