The object of research, development or design (in Russian) : пищевые продукты, пищевое сырье, техногенно-нарушенные территорий, тяжелые металлы

The object of research, development or design (in Kazakh) : азық-түлік өнімдері, азық-түлік шикізаты, техногендік-бұзылған аумақтар, ауыр металдар

Aim of work (in Russian) : Целью проекта является установление фоновых уровней содержания тяжелых металлов в пищевой продукции и сырье животного происхождения в Центральном Казахстане и выявление источников загрязнения. Это позволит распознать характер загрязнения (нарастающий, стабильный, снижающийся) на ранней стадии, оценить степень опасности для здоровья населения и провести анализ загрязнения тяжелыми металлами с картированием в ArcGIS.

Aim of work (in Kazakh) : Жобаның мақсаты-Орталық Қазақстанда тамақ өнімдері мен жануарлардан алынатын шикізаттардағы ауыр металдардың фондық деңгейін анықтау және ластану көздерін анықтау. Бұл ластану сипатын (өсіп келе жатқан, тұрақты, төмендейтін) ерте кезеңде тануға, халықтың денсаулығына қауіптілік дәрежесін бағалауға және ArcGIS картасымен ауыр металдардың ластануын талдауға мүмкіндік береді.

Методы исследования (на русском) : Определение элементного состава проводилось с использованием трёхквадрупольного масс-спектрометра с индуктивно-связанной аргоновой плазмой Agilent ICP-MS 7700 (Agilent Technologies, США). Обработка и количественный анализ данных выполнялись с помощью программного обеспечения MassHunter (Agilent Technologies, США), обеспечивающего автоматическую калибровку и расчёт концентраций элементов. Для подтверждения результатов, особенно в случае положительных находок или нестандартных значений, дополнительно использовался второй масс-спектрометр аналогичного типа – Agilent ICP-MS 7500 (Agilent Technologies, США). Для каждого образца проводилось однократное впрыскивание, после которого прибор осуществлял трёхкратную обработку полученного спектра в рамках одного анализа. Обработка включает последовательное сканирование масс с последующим усреднением результатов. Такой подход позволил повысить воспроизводимость и точность данных без проведения независимых реплик. Анализ выполнялся в соответствии с требованиями межгосударственного стандарта ГОСТ 34141-2017. Метод входит в область аккредитации НРЦВ. Для проверки достоверности результатов проводились как внутрилабораторные, так и межлабораторные сличительные испытания, включая участие в международных программах с зарубежными провайдерами.

Методы исследования (на казахском) : Элементтік құрамды анықтау Agilent ICP-MS 7700 (Agilent Technologies, АҚШ) индуктивті байланысқан аргон плазмасымен үш квадруполды масс-спектрометрдің көмегімен жүргізілді. Деректерді өңдеу және сандық талдау элементтердің концентрациясын автоматты түрде калибрлеу мен есептеуді қамтамасыз ететін MassHunter (Agilent Technologies, АҚШ) бағдарламалық жасақтамасының көмегімен жүзеге асырылды. Нәтижелерді растау үшін, әсіресе оң нәтижелер немесе стандартты емес мәндер жағдайында, ұқсас типтегі екінші масс-спектрометр – Agilent ICP-MS 7500 (Agilent Technologies, АҚШ) қосымша пайдаланылды. Әрбір үлгі үшін бір инъекция жүргізілді, содан кейін құрылғы бір Талдау шеңберінде алынған спектрді үш рет өңдеді. Өңдеу массаларды дәйекті сканерлеуді, содан кейін нәтижелерді орташалауды қамтиды. Бұл тәсіл тәуелсіз көшірмелерсіз деректердің қайталануы мен дәлдігін арттыруға мүмкіндік берді. Талдау МЕМСТ 34141-2017 мемлекетаралық стандартының талаптарына сәйкес орындалды. Әдіс NRCV аккредиттеу саласына кіреді. Нәтижелердің дұрыстығын тексеру үшін шетелдік провайдерлермен халықаралық бағдарламаларға қатысуды қоса алғанда, зертханаішілік және зертханааралық салыстыру сынақтары жүргізілді.

Obtained results and novelty (in Russian) : В рамках проведенного анализа были определены ключевые потенциальные источники загрязнения окружающей среды тяжелыми металлами на территории Центрального Казахстана. Среди них выделены предприятия горнодобывающей, угольной, металлургической и энергетической промышленности, оказывающие наибольшую техногенную нагрузку на экосистемы Карагандинской и Улытауской областей. На основании анализа пространственного расположения источников загрязнения выполнено районирование территорий с потенциально повышенным уровнем загрязнения, которое показало, что наибольшая экологическая нагрузка сосредоточена вокруг городов Караганда, Темиртау, Шахтинск, Сарань и Шахан, преимущественно в Абайском и Бухар-Жырауском районах Карагандинской области, а также в районах, прилегающих к городу Жезказгану и Сатпаеву в Улытауской области. Точки отбора образцов окружающей среды и пищевых продуктов были нанесены на карту, на которой также отражены расположение потенциальных источников загрязнения и пространственное распределение мест отбора. Также карта использовалась для планирования маршрутов отбора, координации полевых работ и обеспечения точного документирования каждой точки.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Жүргізілген талдау шеңберінде Орталық Қазақстан аумағында ауыр металдармен қоршаған ортаны ластаудың негізгі әлеуетті көздері айқындалды. Олардың ішінде Қарағанды және Ұлытау облыстарының экожүйелеріне ең үлкен техногендік жүктеме беретін тау-кен, көмір, металлургия және энергетика өнеркәсібі кәсіпорындары бөлінді. Ластану көздерінің кеңістіктік орналасуын талдау негізінде ластану деңгейі ықтимал жоғары аумақтарды аудандастыру орындалды, бұл ең үлкен экологиялық жүктеме Қарағанды, Теміртау, Шахтинск, Саран және Шахан қалаларының айналасында, негізінен Қарағанды облысының Абай және Бұқар Жырау аудандарында, сондай-ақ Ұлытау облысының Жезқазған және Сәтбаев қалаларына іргелес аудандарда шоғырланғанын көрсетті облыстар. Қоршаған орта мен азық-түлік сынамаларын алу нүктелері картаға түсірілді, онда ластанудың ықтимал көздерінің орналасуы және іріктеу орындарының кеңістікте таралуы да көрсетілген. Сондай-ақ, карта іріктеу маршруттарын жоспарлау, далалық жұмыстарды үйлестіру және әр нүктенің дәл құжатталуын қамтамасыз ету үшін пайдаланылды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Полученные результаты позволяют сделать вывод о допустимом уровне безопасности исследованных продуктов питания по содержанию большинства элементов. Вместе с тем, в исследовании не были охвачены все биологически значимые и токсичные элементы, другие важные продукты питания, а также не рассматривались дополнительные пути поступления (ингаляционный и дермальный), что требует учета при дальнейшем использовании полученных данных. В случае включения указанных аспектов в оценку, значения рассчитанных рисков могли бы возрасти. Кроме того, в отдельных регионах наблюдается недостаток данных по некоторым видам продуктов и элементов, что несколько снижает полноту анализа в отношении этих территорий. Расчеты риска проводились для условного взрослого человека, тогда как для уязвимых групп населения (дети, пожилые, беременные) потенциальные риски могут быть выше. Помимо этого, фактическое суточное потребление пищевых продуктов может отличаться от усредненных статистических данных, в том числе в зависимости от региона, особенно между сельским и городским населением. Кроме того, оценка проводилась по общему содержанию элементов без учета их химических форм и изотопного состава, что может влиять на токсикологическую оценку. Все указанные аспекты представляют основу для будущих исследований, направленных на более точную и комплексную оценку рисков здоровью населения.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Нәтижелер көптеген элементтердің мазмұны бойынша зерттелген азық-түлік қауіпсіздігінің рұқсат етілген деңгейі туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, зерттеу барлық биологиялық маңызды және улы элементтерді, басқа да маңызды азық-түліктерді қамтымады, сондай-ақ алынған деректерді одан әрі пайдалану кезінде есепке алуды талап ететін қосымша қабылдау жолдары (ингаляциялық және дермальды) қарастырылмады. Көрсетілген аспектілер бағалауға енгізілген жағдайда есептелген тәуекелдердің мәні артуы мүмкін. Сонымен қатар, кейбір аймақтарда өнімдер мен элементтердің кейбір түрлері туралы мәліметтер жетіспейді, бұл осы аумақтарға қатысты талдаудың толықтығын біршама төмендетеді. Тәуекелді есептеу шартты ересек адам үшін жүргізілді, ал халықтың осал топтары үшін (балалар, қарттар, жүкті әйелдер) ықтимал қауіптер жоғары болуы мүмкін. Бұдан басқа, азық-түліктің нақты тәуліктік тұтынуы орташа статистикадан, соның ішінде аймаққа, әсіресе ауыл мен қала тұрғындары арасында әр түрлі болуы мүмкін. Сонымен қатар, бағалау элементтердің химиялық формалары мен изотоптық құрамын есепке алмай, олардың жалпы мазмұны бойынша жүргізілді, бұл токсикологиялық бағалауға әсер етуі мүмкін. Осы аспектілердің барлығы халықтың денсаулығына қауіп-қатерді дәлірек және жан-жақты бағалауға бағытталған болашақ зерттеулердің негізін құрайды.

Level of implementation (in Russian) : Разработана стратегия отбора образцов окружающей среды и пищевой продукции, предусматривающая системный подход к определению точек и площадок отбора.

Level of implementation (in Kazakh) : Іріктеу нүктелері мен алаңдарын анықтауға жүйелі көзқарасты көздейтін қоршаған орта мен тамақ өнімдерінің үлгілерін іріктеу стратегиясы әзірленді.

Efficiency (in Russian) : Настоящее исследование отличается большей широтой охвата как по числу исследуемых областей, так и по спектру анализируемых элементов и продуктов. Такой подход позволяет не только получить более целостную картину элементного состава пищевой продукции, потребляемой в Республике Казахстан, но и восполнить имеющиеся пробелы в региональной базе данных. Также проведены расчеты потенциальных рисков здоровью населения, что существенно расширяет практическое применение полученных данных в сфере оценки пищевой безопасности.

Efficiency (in Kazakh) : Бұл зерттеу зерттелетін аймақтар саны бойынша да, талданатын элементтер мен өнімдер спектрі бойынша да кеңірек қамтумен сипатталады. Мұндай тәсіл Қазақстан Республикасында тұтынылатын тамақ өнімдерінің элементтік құрамының неғұрлым тұтас бейнесін алуға ғана емес, сондай-ақ өңірлік деректер базасындағы бар олқылықтардың орнын толтыруға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, халық денсаулығына ықтимал қауіп-қатерлерді есептеу жүргізілді, бұл тамақ қауіпсіздігін бағалау саласында алынған деректердің практикалық қолданылуын едәуір кеңейтеді.

Field of application (in Russian) : Целевыми потребителями результатов являются экологические организации, занимающиеся мониторингом содержания в окружающей среде и медицинские, санитарно-эпидемиологические службы, исследующие влияния тяжелых металлов на здоровье населения, а также государственные органы, осуществляющие контроль благополучия пищевых продуктов и окружающей среды.

Field of application (in Kazakh) : Нәтижелердің нысаналы тұтынушылары қоршаған ортадағы қамту мониторингімен айналысатын экологиялық ұйымдар және ауыр металдардың халық денсаулығына әсерін зерттейтін медициналық, санитарлық-эпидемиологиялық қызметтер, сондай-ақ тамақ өнімдері мен қоршаған ортаның әл-ауқатын бақылауды жүзеге асыратын мемлекеттік органдар болып табылады.