The object of research, development or design (in Russian) : Популяции нетрадиционных лекарственных растений семейств Apiaceae, Asteraceae, Lamiaceae, Fabaceae, Rosaceae

The object of research, development or design (in Kazakh) : Apiaceae, Asteraceae, Lamiaceae, Fabaceae, Rosaceae тұқымдастарына жататын дәстүрлі емес дәрілік өсімдіктердің популяциялары

Aim of work (in Russian) : Изучить природные популяции нетрадиционных дикорастущих лекарственных растений, их интродукционная мобилизация в ботанические сады Западного, Восточного и Центрального Казахстана для создания электронных баз данных и коммерческого потенциала производства парафармацевтических средств.

Aim of work (in Kazakh) : Қазақстанның Батыс, Шығыс және Орталық өңірлерінің ботаникалық бақтарына олардың интродукциялық мобилизациясын қамтамасыз ету арқылы дәстүрлі емес жабайы дәрілік өсімдіктердің табиғи популяцияларын зерттеу, электрондық дерекқорлар құру және парафармацевтикалық өнімдер өндірісінің коммерциялық әлеуетін қалыптастыру.

Методы исследования (на русском) : При изучении распространения нетрадиционных лекарственных растений анализируются данные гербариев и полевых сборов. В QGIS выполняется картирование ареалов с определением координат популяций и эколого-фитоценотических групп. Геоботанические описания проводятся по шкалам влажности, температуры и типа почв, ареалы моделируются с использованием WorldClim. Маршрутные исследования включают сбор гербария, сырья для фитохимии и генетики, морфометрию растений, составление конспекта видов (POWO, Серебряков, 1964; Куминова, 1960). Данные заносятся в Excel/CSV, размещаются в GBIF и iNaturalist. Ресурсы оцениваются по ВИЛАР. Геномная ДНК выделяется из листьев, проводится ПЦР и секвенирование (ONT MinION, Illumina). Анатомо-морфологические и гистохимические исследования — световая микроскопия, семена — СЭМ. Биологически активные вещества выделяются экстракцией и анализируются ВЭЖХ, ГХ, ГХ–МС. Статистическая обработка — SPSS, R, ANOVA, LMEM, GLMM.

Методы исследования (на казахском) : Дәстүрлі емес дәрілік өсімдіктердің таралуын зерттеуде гербарий деректері мен далалық жинақтар талданады. QGIS-те популяциялар координаталары мен экологиялық-фитоценоздық топтар анықталып, ареал карталары жасалады. Геоботаникалық сипаттамалар ылғалдылық, температура, топырақ түрі шкалалары бойынша жүргізіледі, ареалдар WorldClim климаттық болжамдарымен модельденеді. Маршруттық зерттеулер гербарий, фитохимиялық және генетикалық материал жинауды, морфометриялық өлшемдерді, түрлер конспектін (POWO, Серебряков, 1964; Куминова, 1960) қамтиды. Деректер Excel/CSV форматында сақталып, GBIF пен iNaturalist платформаларына орналастырылады. Ресурстар ВИЛАР әдістемесі бойынша бағаланады. Жапырақтардан ДНҚ бөлініп, ПТР және секвенирование (ONT MinION, Illumina) жүргізіледі. Анатомо-морфологиялық және гистохимиялық зерттеулер — жарық микроскопиясында, тұқым қабығы — СЭМ арқылы. Биологиялық белсенді заттар экстракциямен бөлініп, ВЭЖХ, ГХ, ГХ–МС арқылы талданады. Статистикалық өңдеу — SPSS, R, ANOVA, LMEM, GLMM.

Obtained results and novelty (in Russian) : В рамках программы проведены масштабные экспедиционные исследования в Западном, Восточном и Центральном Казахстане, уточнён таксономический состав флоры и описаны популяции. В Западном регионе изучены 15 видов, формирующих устойчивые популяции, адаптированные к аридным условиям. Во Восточном Казахстане охарактеризованы 12 видов, среди которых выявлены продуктивные популяции. В Центральном Казахстане исследованы эколого-ценотические особенности 11 видов. Картирование ареалов 38 видов в QGIS обеспечило создание точных карт и выявление различий видовой насыщенности. Ресурсные исследования показали: в Западном Казахстане запасы доминантных видов превышают 40 т, в Центральном — 179 ц, во Восточном выявлены 10 промышленных и аптечных видов. Молекулярно-генетические исследования (ISSR/SSR, cpDNA, MinION) выявили высокий внутрипопуляционный полиморфизм (92 %) при низкой межпопуляционной дифференциации (8 %). Анатомо-морфологический анализ 25 видов позволил определить диагностические признаки и локализацию БАВ. Фитохимические исследования обеспечили получение экстрактов и эфирных масел перспективных видов и разработку опытных парафармацевтических средств, одно из которых прошло декларирование в ЕАЭС.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Бағдарлама аясында Батыс, Шығыс және Орталық Қазақстан аумақтарында ауқымды экспедициялық зерттеулер жүргізіліп, флораның таксономиялық құрамы нақтыланып, популяциялар сипатталды. Батыс Қазақстанда аридті жағдайларға бейімделген тұрақты популяциялар түзетін 15 түр зерттелді. Шығыс Қазақстанда өнімді популяциялары бар 12 түрге сипаттама берілді. Орталық Қазақстанда 11 түрдің экологиялық-ценотикалық ерекшеліктері анықталды. QGIS негізінде 38 түрдің ареалдарын картографиялау кеңістіктік дәл карталарды алуға және түрлік қанықтылықтың айырмашылықтарын айқындауға мүмкіндік берді. Ресурстық зерттеулер Батыс Қазақстанда доминант түр қорының 40 т-нан асқанын, Орталықта – 179 ц құрағанын, Шығыста – 10 өндірістік және фармакопеялық түр анықталғанын көрсетті. Молекулалық-генетикалық зерттеулер (ISSR/SSR, cpDNA, MinION) ішкіпопуляциялық полиморфизмнің жоғары (92 %) және популяциялар арасындағы дифференциацияның төмен (8 %) деңгейін айқындады. 25 түрге жүргізілген анатомо-морфологиялық талдау тұрақты диагностикалық белгілер мен биологиялық белсенді заттардың локализациясын анықтауға мүмкіндік берді. Фитохимиялық зерттеулер перспективалы түрлерден экстракттар мен эфир майларын алуға және тәжірибелік парафармацевтикалық құралдар рецептураларын әзірлеуге жағдай жасады, олардың біріне ЕАЭО сәйкестік декларациясы алынды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Программа направлена на оценку состояния популяций нетрадиционных лекарственных растений семейств Apiaceae, Asteraceae, Lamiaceae, Fabaceae, Rosaceae, картирование ареалов в QGIS, введение в культуру с изучением эколого-биологических, морфо-анатомических и фитохимических характеристик, оценку внутривидового разнообразия и ресурсных запасов, а также разработку парафармацевтических препаратов. Особое внимание уделяется акклиматизации растений в условиях изменяющегося климата и молекулярному генотипированию для выявления генетического разнообразия и устойчивости. Программа включает создание питомников и семенных банков, формирование электронных биоинформационных баз. Ожидаются методические рекомендации, публикации в ведущих журналах, коммерциализация парафармацевтических средств, влияние на фармацевтику, биотехнологию и сельское хозяйство, повышение качества жизни, создание рабочих мест и поддержка устойчивого развития регионов. Планируется публикация ≥9 статей/обзоров в Web of Science/Scopus, ≥10 статей в журналах КОКНВО, 1 монография и ≥5 патентов РК.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Бағдарлама Apiaceae, Asteraceae, Lamiaceae, Fabaceae, Rosaceae тұқымдастарға жататын дәстүрлі емес дәрілік өсімдіктер популяцияларының жағдайын бағалауға, олардың ареалын QGIS көмегімен карталауға, экологиялық-биологиялық, морфо-анатомиялық және фитохимиялық сипаттарын зерттей отырып мәдениетке енгізуге, түр ішілік әртүрлілік пен ресурстық қорларды бағалауға, сондай-ақ парафармацевтикалық препараттар желісін әзірлеуге бағытталған. Арнайы көңіл өзгермелі климат жағдайындағы өсімдіктерді акклиматизациялау заңдылықтары мен перспективалық таксондардың молекулалық генотиптеуіне бөлінеді, бұл олардың генетикалық әртүрлілігі мен төзімділігін анықтауға мүмкіндік береді. Бағдарлама ғылыми-практикалық питомниктер мен тұқым банктерін құруды, электрондық биоинформатика базаларын қалыптастыруды қамтиды. Күтілетін нәтижелерге өсімдіктерді өсіру және сақтау бойынша әдістемелік ұсыныстар, жетекші журналдарда жарияланымдар, парафармацевтикалық өнімдерді коммерцияландыру, фармацевтика, биотехнология және ауыл шаруашылығына әсер ету, өмір сапасын арттыру, жаңа жұмыс орындарын құру және аймақтардың тұрақты дамуын қолдау кіреді. Бағдарлама шеңберінде ≥9 мақала/шолу Web of Science/Scopus базасында, ≥10 мақала КОКНВО журналдарында, 1 монография және ≥5 ҚР патенті жоспарланып отыр.

Level of implementation (in Russian) : не внедрено

Level of implementation (in Kazakh) : енгізілмеген

Efficiency (in Russian) : Научно-технический эффект: развитие отрасли лекарственного растениеводства и ботанического ресурсоведения, разработка комплекса парафармацевтических препаратов на основе местных нетрадиционных лекарственных растений (чаи-фитосборы). Научный эффект: получение новой информации о распространении, ресурсах, эффективности применения, выращивания нетрадиционных лекарственных растений, их генотипировании, эколо-биологических, морфо-анатомических и фитохимических особенностях и разработке парафармацевтических препаратов на их основе. Экономический эффект: создание новых коллекционных участков, питомников и семенных банков для производства сырья лекарственных растений, сокращение расходов на их производство, организация производства отечественных парафармацевтических препаратов на основе местного растительного лекарственного сырья. Социальный эффект: создание новых рабочих мест в направлениях, обеспечивающих развитие производства товарного растительного лекарственного сырья и производства парафармацевтических препаратов, повышение обеспеченности растительной лекарственной базы для производства фитопрепаратов из отечественного сырья, что повысит уровень доступности лекарственных средств для населения.

Efficiency (in Kazakh) : Ғылыми-техникалық әсері: Дәрілік өсімдіктер шаруашылығы мен ботаникалық ресурстарды зерттеу саласының дамуы, жергілікті нетрадициялық дәрілік өсімдіктер негізінде парафармацевтикалық препараттар кешенін (фито-шайлар, фитосборлар) әзірлеу. Ғылыми әсері: Нетрадициялық дәрілік өсімдіктердің таралуы, ресурстары, қолдану тиімділігі, өсіру әдістері, генотиптелуі, экологиялық-белсенді, морфо-анатомиялық және фитохимиялық ерекшеліктері туралы жаңа ақпарат алу, сондай-ақ олардың негізінде парафармацевтикалық препараттар әзірлеу. Экономикалық әсері: Дәрілік өсімдіктердің шикізатын өндіруге арналған жаңа коллекциялық учаскелер, питомниктер және тұқым банктерін құру, өндіріс шығындарын азайту, жергілікті өсімдік шикізатына негізделген отандық парафармацевтикалық өнімдерді өндіруді ұйымдастыру. Әлеуметтік әсері: Саудаға арналған өсімдік дәрілік шикізат өндірісі мен парафармацевтикалық препараттар өндірісін дамыту бағыттарында жаңа жұмыс орындарын құру, отандық шикізаттан фитопрепараттар өндіру үшін өсімдік дәрілік базаның қамтамасыз етілуін арттыру, бұл халыққа дәрі-дәрмектің қолжетімділігін көтереді.

Field of application (in Russian) : ботаника, интродукция растений, лесное хозяйство, фармация, образование.

Field of application (in Kazakh) : ботаника, өсімдіктер интродукциясы, орман шаруашылығы, фармация, білім беру