The object of research, development or design (in Russian) : Буллинг и кибербуллинг как комплексное социально-правовое явление, проявляющееся в образовательной среде и других социальных институтах, требующее профилактики, выявления, раскрытия и расследования.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Буллинг пен кибербуллинг – білім беру ортасында және басқа да әлеуметтік институттарда көрініс табатын, профилактиканы, анықтауды, әшкерелеуді және тергеп-тексеруді қажет ететін кешенді әлеуметтік-құқықтық құбылыс.

Aim of work (in Russian) : Обоснование необходимости комплексного изучения основных детерминантов буллинга: природы возникновения и алгоритмов распространения, характера распределения ролей, правовых, социальных, криминологических последствий; прогнозирование целесообразности криминализации буллинга как инструмента ее сдерживания, а также разработка теоретических и прикладных основ противодействия буллингу в виде научно обоснованных предложений по усовершенствованию законодательства, и выработка комплекса превентивных мер.

Aim of work (in Kazakh) : Буллингтің негізгі детерминанттарын кешенді зерттеу қажеттілігін негіздеу: таралу алгоритмдерінің пайда болу сипаты, рөлдердің бөліну сипаты, құқықтық, әлеуметтік, криминологиялық салдарлар; буллингті оны тежеу құралы ретінде криминализациялаудың орындылығын болжау, сондай-ақ заңнаманы жетілдіру бойынша ғылыми негізделген ұсыныстар түрінде буллингке қарсы іс-қимылдың теориялық және қолданбалы негіздерін әзірлеу және алдын алу шараларының кешенін әзірлеу.

Методы исследования (на русском) : Исследование буллинга и кибербуллинга проводится с использованием междисциплинарного подхода, объединяющего криминологию, психологию, социологию и право. Применяются как общие, так и специальные методы познания: комплексный анализ явлений, изучение научной литературы, анкетирование и интервьюирование участников образовательного процесса и правоохранительных органов, социальный эксперимент, экспертный опрос. Используются методы качественного и количественного анализа, экономико-статистические и сравнительно-правовые методы, а также аналогии, исторический, функциональный и нормативно-правовой подходы. Для изучения правовой базы и международного опыта применяются аналитические и формально-логические методы. Методы структурно-функционального, системного, ситуационного анализа, диагностики и прогнозирования позволяют выявлять причины и закономерности буллинга, оценивать эффективность профилактических мер, а также разрабатывать методические рекомендации для психологов, педагогов и правоохранителей. Таким образом, применение этих методов обеспечивает всестороннее изучение буллинга, выявление проблем и формирование практических рекомендаций по предупреждению насилия в образовательной среде.

Методы исследования (на казахском) : Буллинг пен кибербуллингті зерттеу криминология, психология, социология және құқық салаларының әдістерін біріктіретін салалараралық тәсілмен жүргізіледі. Қолданылатын әдістер: кешенді талдау, ғылыми әдебиетті зерделеу, сауалнама мен сұхбат, әлеуметтік эксперимент, сараптамалық сауалнама. Сапалық және сандық талдау, экономикалық-статистикалық, салыстырмалы-құқықтық әдістер, сондай-ақ аналогия, тарихи, функционалдық және нормативтік-құқықтық тәсілдер қолданылады. Құқықтық база мен халықаралық тәжірибені зерттеу үшін аналитикалық және формалды-логикалық әдістер пайдаланылады. Құрылымдық-функционалдық, жүйелік, жағдайлық талдау, диагностика және болжау әдістері буллингтің себептері мен заңдылықтарын анықтауға, алдын алу шараларының тиімділігін бағалауға және психологтар, педагогтар мен құқық қорғау органдары үшін практикалық ұсыныстар әзірлеуге мүмкіндік береді. Осы әдістердің қолданылуы буллингті жан-жақты зерттеуге, проблемаларды анықтауға және білім беру ортасында зорлық-зомбылықтың алдын алу бойынша ұсыныстар жасауға мүмкіндік береді.

Obtained results and novelty (in Russian) : Проведен анализ материалов, показавший актуальность буллинга в Казахстане: 17–18% детей сталкиваются с травлей, официальная статистика учитывает лишь часть случаев. Выявлены проблемы межведомственного взаимодействия, нехватка школьных психологов и ограниченные ресурсы. Систематизировано законодательство РК, выявлены пробелы, проведено сравнительно-правовое исследование с международными нормами и практикой Турции, США, Германии. Разработан меморандум о сотрудничестве госорганов и образовательных учреждений, проведены круглые столы, семинары и мастер-классы для педагогов, психологов и родителей по профилактике буллинга и кибербуллинга. Подготовлены методические рекомендации по формированию безопасной образовательной среды. Научная новизна: сравнительно-правовой анализ, выявление пробелов, рекомендации по модернизации нормативной базы, разработка методических подходов к межведомственной профилактике и использованию интернет-инструментов. Статьи: Муканов М.Р., Дарменов А.Д., Бримжанова С.С. / ҒЫЛЫМ №3 (86), 2025. Дарменов А.Д., Қожахмет Ә.С. / Хабаршы №3 (89), 2025. Дарменов А.Д., Муканов М.Р., Бримжанова К.С. / Алматы академиясының ғылыми еңбектері №3 (84), 2025.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Ашық аналитикалық, статистикалық және есептік материалдар талданып, Қазақстандағы буллинг мәселесінің өзектілігі анықталды: балалардың 17–18%-ы травляға ұшырайды, ресми статистика тек бөлігін тіркейді. Міндетті ведомствоаралық өзара әрекеттесу проблемалары, мектеп психологтарының жетіспеушілігі және ресурстардың шектеулігі байқалды. Қазақстан Республикасының заңнамасы жүйелендіріліп, ол жерде кемшіліктер анықталды, халықаралық нормалар мен Түркия, АҚШ, Германия тәжірибесімен салыстырмалы-құқықтық зерттеу жүргізілді. Мемлекеттік органдар мен білім беру мекемелері арасындағы өзара ынтымақтастық меморандумы әзірленіп, педагогтар, психологтар және ата-аналарға арналған дөңгелек үстелдер, семинарлар мен шеберлік сабақтары өткізілді. Мектеп психологтары мен педагогтары үшін буллинг пен кибербуллингтің алдын алу бойынша әдістемелік ұсынымдар дайындалды. Ғылыми жаңалығы: заңнаманы салыстырмалы-құқықтық талдау, кемшіліктерді анықтау, нормативтік базаны жетілдіру бойынша ұсынымдар, ведомствоаралық алдын алу әдістері мен интернет құралдарын қолдану тәсілдері. Мақалалар: Муканов М.Р., Дарменов А.Д., Бримжанова С.С. / ҒЫЛЫМ №3 (86), 2025. Дарменов А.Д., Қожахмет Ә.С. / Хабаршы №3 (89), 2025. Дарменов А.Д., Муканов М.Р., Бримжанова К.С. / Алматы академиясының ғылыми еңбектері №3 (84), 2025.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Результаты исследования направлены на создание комплексной системы профилактики, выявления и расследования буллинга и кибербуллинга в образовательных учреждениях Казахстана. Исследование предусматривает междисциплинарный подход с участием правоохранительных органов, образовательных и медицинских учреждений, Комитета национальной безопасности, СМИ и НПО. Технико-экономический эффект проявляется в использовании методических рекомендаций, пособий, алгоритмов и монографий в работе сотрудников правоохранительных и специальных органов, а также в предложениях по совершенствованию уголовного, уголовно-процессуального и административного законодательства с внесением термина «буллинг». Реализация результатов повысит эффективность механизмов противодействия буллингу, обеспечит защиту прав и интересов детей и подростков, укрепит законность и имидж правоохранительных органов. Целевыми потребителями являются МВД, Минобрнауки, Минпросвещения, Минздрав, Генпрокуратура, КНБ, Минюст и Минсвязь РК. Распространение результатов планируется через публикации в научных журналах, сборниках конференций, методических пособиях, а также участие в семинарах, круглых столах и конференциях. Эффективность внедрения обеспечивается комплексным и системным характером исследования, что позволит достичь максимального практического и социально-экономического эффекта.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Зерттеу нәтижелері Қазақстандағы білім беру ұйымдарында буллинг пен кибербуллингтің алдын алу, анықтау және тергеу бойынша кешенді жүйені құруға бағытталған. Зерттеу құқық қорғау органдары, білім және денсаулық сақтау мекемелері, Ұлттық қауіпсіздік комитеті, БАҚ және үкіметтік емес ұйымдарды біріктіретін салалықаралық тәсілді қарастырады. Техникалық-экономикалық тиімділік методикалық ұсынымдар, оқу құралдары, алгоритмдер мен монографияларды құқық қорғау және арнайы органдар қызметінде пайдалану, сондай-ақ «буллинг» терминін сәйкес баптарға енгізуді көздейтін қылмыстық, қылмыстық-процестік және әкімшілік заңнаманы жетілдіру ұсыныстарында көрінеді. Нәтижелерді іске асыру буллингке қарсы механизмдердің тиімділігін арттырады, балалар мен жасөспірімдердің құқықтары мен заңды мүдделерін қорғайды, заңдылық пен құқық қорғау органдарының имиджін нығайтады. Нәтижелердің негізгі тұтынушылары: ІІМ, БҒМ, Білім министрлігі, Денсаулық сақтау министрлігі, Бас прокуратура, ҰҚК, Әділет министрлігі және Ақпарат және байланыс министрлігі. Нәтижелерді тарату ғылыми журналдарда, конференция жинақтарында, оқу құралдарында жариялау, сондай-ақ семинарларға, дөңгелек үстелдерге және конференцияларға қатысу арқылы жүзеге асырылатын болады. Іске асыру тиімділігі зерттеудің кешенді әрі жүйелі сипаты арқылы қамтамасыз етіліп, практикалық және әлеуметтік-экономикалық максималды әсерге қол жеткізуге мүмкіндік береді.

Level of implementation (in Russian) : По проекту проведены ключевые мероприятия. Опубликованы три статьи о противодействии буллингу, зарубежном опыте профилактики и технологиях сбора данных в образовательных учреждениях: Муканов М.Р., Дарменов А.Д., Бримжанова С.С. «Современное состояние правоприменительной практики по противодействию буллингу в РК» / ҒЫЛЫМ №3 (86), 2025; Дарменов А.Д., Қожахмет Ә.С. «Эффективные модели профилактики буллинга: зарубежный опыт и перспективы применения в Казахстане» / Хабаршы №3 (89), 2025; Дарменов А.Д., Муканов М.Р., Бримжанова К.С. «Современные технологии сбора данных в системе профилактики буллинга в образовательных учреждениях РК» / ҚР ІІМ М. Есболатов ат. Алматы академиясының ғылыми еңбектері №3 (84), 2025. Подписан меморандум о сотрудничестве госорганов и образовательных учреждений для совместной профилактики буллинга и кибербуллинга, выработки единых алгоритмов действий и повышения компетентности специалистов. Разработаны методические рекомендации для педагогов и психологов с практическими алгоритмами работы. Проведены семинары, мастер-классы для педагогов, психологов, родителей и сотрудников правоохранительных органов, а также два межведомственных круглых стола с участием органов власти, образования, здравоохранения и общественных организаций для выработки совместных решений.

Level of implementation (in Kazakh) : Жобаның нәтижесінде негізгі іс-шаралар жүргізілді. Буллингке қарсы іс-қимыл, алдын алу тәжірибесі және білім беру мекемелерінде деректер жинау технологиялары бойынша үш мақала жарияланды: Муканов М.Р., Дарменов А.Д., Бримжанова С.С. «Қазақстан Республикасындағы буллингке қарсы құқық қолдану тәжірибесінің қазіргі жағдайы» / ҒЫЛЫМ №3 (86), 2025; Дарменов А.Д., Қожахмет Ә.С. «Буллингтің алдын алу тиімді модельдері: шетелдік тәжірибе және Қазақстанда қолдану перспективалары» / Хабаршы №3 (89), 2025; Дарменов А.Д., Муканов М.Р., Бримжанова К.С. «Қазақстандағы білім беру мекемелерінде буллингтің алдын алу жүйесінде деректер жинау заманауи технологиялары» / ҚР ІІМ М. Есболатов ат. Алматы академиясының ғылыми еңбектері №3 (84), 2025. Мемлекеттік органдар мен білім беру мекемелерінің ынтымақтастығы туралы меморандумға қол қойылды, бұл буллинг пен кибербуллингтің алдын алу, біртұтас алгоритмдер әзірлеу және мамандардың біліктілігін арттыруға бағытталған. Педагогтар мен психологтар үшін практикалық жұмыс алгоритмдерін қамтитын әдістемелік ұсынымдар әзірленді. Педагогтар, психологтар, ата-аналар және құқық қорғау органдары қызметкерлері үшін семинарлар мен шеберлік сыныптары өткізілді, сондай-ақ мемлекеттік органдар, білім, денсаулық сақтау және қоғамдық ұйымдардың қатысуымен екіаралық дөңгелек үстел ұйымдастырылды.

Efficiency (in Russian) : Проведенные мероприятия показали высокую эффективность в достижении целей проекта. Научные публикации способствовали распространению полученных знаний среди специалистов и закреплению теоретической базы исследования. Подписание меморандума о взаимном сотрудничестве ключевых государственных органов и образовательных учреждений обеспечило координацию действий по профилактике и выявлению буллинга и кибербуллинга. Разработанные методические рекомендации и практические пособия повысили компетентность педагогов, психологов и сотрудников правоохранительных органов, обеспечив системный подход к профилактике и противодействию буллингу. Семинары и обучающие мероприятия способствовали внедрению эффективных методик в практику работы образовательных учреждений и органов правопорядка. Проведение двух межведомственных круглых столов позволило обсудить проблемы и разработать совместные алгоритмы взаимодействия для предотвращения и раскрытия случаев буллинга. Итоговая эффективность мероприятий определяется комплексным характером проведенной работы, что создает основу для долгосрочного применения результатов исследования в правоприменительной практике, образовательной и социальной сферах.

Efficiency (in Kazakh) : Жүргізілген іс-шаралар жобаның мақсаттарына жетуінде жоғары тиімділігін көрсетті. Ғылыми мақалалар алынған білімді мамандар арасында таратуға және зерттеу теориялық базасын бекітуге ықпал етті. Мемлекеттік негізгі органдар мен білім беру мекемелерінің өзара ынтымақтастық туралы меморандумының қол қойылуы буллинг пен кибербуллингке қарсы іс-қимыл және алдын алу бойынша іс-шараларды үйлестіруге мүмкіндік берді. Дайындалған әдістемелік ұсыныстар мен практикалық құралдар педагогтар, психологтар және құқық қорғау органдарының қызметкерлерінің құзыреттілігін арттырып, буллингке қарсы кешенді тәсілдерді енгізуге мүмкіндік берді. Семинарлар мен оқыту іс-шаралары білім беру мекемелері мен құқық қорғау органдарының жұмысында тиімді әдістемелерді қолдануға септігін тигізді. Екі аралық (интердисциплинарлық) дөңгелек үстел өткізілгені мәселелерді талқылауға және алдын алу, буллинг оқиғаларын анықтау мен тергеу бойынша бірлескен алгоритмдерді әзірлеуге мүмкіндік берді. Іс-шаралардың жалпы тиімділігі жүргізілген жұмыстың кешенді сипатына байланысты анықталады, бұл зерттеу нәтижелерін құқық қолдану тәжірибесіне, білім беру және әлеуметтік салаға ұзақ мерзімді қолдануға негіз қалайды.

Field of application (in Russian) : Образовательные учреждения: школы, лицеи, колледжи, университеты — для профилактики буллинга среди учащихся и создания безопасной образовательной среды. Правоохранительные органы: полиция, следственные подразделения, прокуратура — для выявления, раскрытия и расследования случаев буллинга и кибербуллинга. Органы здравоохранения: психологи, психотерапевты, социальные работники — для оказания помощи жертвам буллинга и профилактики психоэмоциональных последствий. Государственные органы: министерства, комитеты, ответственные за формирование законодательства и разработку государственной политики противодействия буллингу. Неправительственные организации и СМИ: для проведения просветительских кампаний, повышения осведомлённости и реализации социальных программ. Интернет-платформы и цифровые технологии: для мониторинга, распознавания и предупреждения кибербуллинга.

Field of application (in Kazakh) : Білім беру ұйымдары: мектептер, лицейлер, колледждер, университеттер — оқушылар арасындағы буллингтің алдын алу және қауіпсіз білім беру ортасын қалыптастыру үшін. Құқық қорғау органдары: полиция, тергеу бөлімшелері, прокуратура — буллинг және кибербуллинг жағдайларын анықтау, ашу және тергеу үшін. Денсаулық сақтау органдары: психологтар, психотерапевтер, әлеуметтік қызметкерлер — буллинг құрбандарына көмек көрсету және психоэмоциялық салдардың алдын алу үшін. Мемлекеттік органдар: министрліктер, комитеттер, буллингке қарсы мемлекеттік саясатты қалыптастыруға және заңнамалық актілерді әзірлеуге жауапты органдар. Үкіметтік емес ұйымдар және БАҚ: ағарту науқандарын өткізу, хабардарлықты арттыру және әлеуметтік бағдарламаларды іске асыру үшін. Интернет-платформалар және цифрлық технологиялар: кибербуллингті бақылау, тану және алдын алу үшін.