The object of research, development or design (in Russian) : Использованные моторные масла (ИММ) и процессы их гидрокрекинг-переработки в атмосфере водорода с применением отходов металлургического производства (красного шлама) и модифицированных цеолитсодержащих катализаторов на основе природного клиноптилолита.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Пайдаланылған мотор майлары (ПММ) және оларды металлургиялық өндіріс қалдықтары (қызыл шлам) мен табиғи клиноптилолит негізінде алынған түрлендірілген цеолитқұрамды катализаторларды қолдана отырып, сутек атмосферасында гидрокрекингтеу арқылы қайта өңдеу процестері.

Aim of work (in Russian) : Разработка ресурсосберегающей, экологически эффективной технологии процесса получения высококачественных моторных топлив (бензина, керосина, дизельного топлива) и других ценных органических соединений (жидких парафинов, изопарафинов, нафтенов, ароматических углеводородов) гидрокрекингом под давлением водорода; в качестве катализатора изучены модифицированные катализаторы на основе отходов переработки руд металлургических производств и природных цеолитов, определение химизма и закономерности химического превращения углеводородов.

Aim of work (in Kazakh) : Пайдаланылған мотор майларын сутек қысымында гидрокрекингтеп қайта өңдеу арқылы сапалы мотор отындарын және басқада құнды органикалық қосылыстарды алу процесінің ресурс үнемдейтін, экологиялық тиімді технологиясын жасау; катализатор ретінде металлургиялық өндірістердің кен өңдеу қалдықтары мен табиғи цеолиттер негізіндегі түрлендірілген катализаторлар зерттеліп, көмірсутектердің химиялық түрленуінің заңдылықтарын және химизмін анықтау.

Методы исследования (на русском) : ИҚ-спектроскопия, рентгенофазалық талдау (РФА), рентгеноспектрлік талдау, сканирлеуші электрондық микроскопия (СЭМ), газды хроматография, гидрокрекингтің жоғары қысымды реакторлық сынақтары.

Методы исследования (на казахском) : ИК-спектроскопия, рентгенофазовый анализ (РФА), рентгеноспектральный анализ, сканирующая электронная микроскопия (СЭМ), газовая хроматография, высоконапорные реакторные испытания гидрокрекинга.

Obtained results and novelty (in Russian) : Разработаны и синтезированы новые модифицированные молибденом (Mo), вольфрамом (W) катализаторы на основе природного клиноптилолита и отходов металлургического производства (красного шлама). Показано, что такие материалы обладают высокой структурной стабильностью, развитой пористостью и термической устойчивостью. Установлены элементный, фазовый и морфологический составы исходных материалов и синтезированных катализаторов с применением комплекса физико-химических методов (ИК-спектроскопия, РФА, рентгеноспектральный анализ, СЭМ). Выявлены характерные полосы образовавшихся связей Me–O (Mo–O, W–O, Fe–O), подтверждающие формирование активных центров. Проведены лабораторные испытания гидрокрекинга использованных моторных масел на установке высокого давления. Определено, что созданные 1–2 % Mo/цеолит и 1–2 % W/цеолит катализаторы и применение красного шлама, как катализатора обеспечивает высокий выход жидких продуктов (80–83 мас.%), что указывает на их эффективность в процессах переработки ПММ. Выявлен качественный и количественный состав полученных углеводородных фракций, включающих изопарафиновые, парафиновые, нафтеновые и ароматические соединения, что подтверждено методами газовой хроматографии и ИК-спектроскопии.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Металлургиялық өндіріс қалдықтары (қызыл шлам) және табиғи клиноптилолит негізінде молибден (Mo), вольфраммен (W) түрлендірілген жаңа катализаторлар әзірленіп, синтезделді. Мұндай материалдар жоғары құрылымдық тұрақтылыққа, дамыған кеуектілікке және термиялық тұрақтылыққа ие екендігі көрсетілген. ИҚ-спектроскопия, рентгенофазалық талдау (РФА), рентгеноспектрлік талдау және сканирлеуші электрондық микроскопия (СЭМ) сияқты заманауи физика-химиялық әдістерді қолдану арқылы бастапқы материалдардың және синтезделген катализаторлардың элементтік, фазалық және морфологиялық құрамдары анықталды. Қалыптасқан Me–O (Mo–O, W–O, Fe–O) байланыстарына тән жұтылу жолақтары тіркеліп, катализатордағы белсенді орталықтардың түзілуін дәлелдеді. Пайдаланылған мотор майларын гидрокрекингтеу бойынша жоғары қысымды қондырғыда зертханалық сынақтар жүргізілді. Алынған 1–2 % Mo/цеолит, 1–2 % W/цеолит катализаторлары және қызыл шыламды катализатор ретінде қолдану сұйық өнімдердің жоғары шығымын (80–83 мас.%) қамтамасыз ететіні анықталды, бұл олардың ПММ-ды қайта өңдеу процестеріндегі тиімділігін көрсетеді. Газды хроматография және ИҚ-спектроскопия әдістері арқылы алынған көмірсутектік фракциялардың сапалық және сандық құрамы анықталды. Фракциялар құрамында изопарафинді, парафинді, нафтенді және ароматты көмірсутектердің едәуір мөлшері бар екені дәлелденді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Основные конструктивные и технико-экономические показатели проекта заключаются в разработке цеолитсодержащих катализаторов на основе природного клиноптилолита и красного шлама, обладающих высокой структурной стабильностью, термостойкостью и развитой пористостью. Проведённые испытания показали, что данные катализаторы обеспечивают высокий выход жидких продуктов (80–83 мас.%) при низкой себестоимости и применении доступного сырья, что подтверждает их технологическую и экономическую эффективность.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Жобаның негізгі конструктивтік және техникалық-экономикалық көрсеткіштері табиғи клиноптилолит пен қызыл шлам негізінде жоғары құрылымдық тұрақтылыққа, термиялық беріктікке және дамыған кеуектілікке ие цеолитқұрамды катализаторларды әзірлеумен сипатталады. Жүргізілген сынақтар бұл катализаторлардың қолжетімді шикізатты пайдалана отырып, төмен өзіндік құнмен 80–83 масс.% сұйық өнімдер шығымын қамтамасыз ететінін, яғни олардың технологиялық және экономикалық тиімді екенін дәлелдеді.

Level of implementation (in Russian) : Разработанный лабораторный регламент, при выполнении данного проекта, может быть использован при выполнении дипломных и магистерских проектов и PhD-докторских диссертаций по специальностям "Химическая технология органических веществ" и "нефтехимия" факультета химии и химической технологии КазНУ им. аль-Фараби.

Level of implementation (in Kazakh) : Осы жобаны орындауда әзірленетін зертханалық регламентін әл-Фараби атындағы ҚазҰУ химия және химиялық технология факультетінің "Органикалық заттардың химиялық технологиясы" және "Мұнайхимия" мамандықтары бойынша дипломдық және магистрлік жобалар мен PhD-докторлық диссертацияларды орындау кезінде пайдалануға болады.

Efficiency (in Russian) : Разработанные катализаторы на основе красного шлама и природного цеолита обеспечат высокий выход жидких продуктов в процессе гидрокрекинга использованных моторных масел, что подтверждает их технологическую эффективность. Использование доступного природного сырья и промышленных отходов снижает себестоимость катализаторов и повышает общую экономическую эффективность процесса.

Efficiency (in Kazakh) : Қызыл шлам мен табиғи цеолит негізіндегі әзірленген катализаторлар пайдаланылған мотор майларын гидрокрекинг процесінде сұйық өнімдердің жоғары шығымдылығын қамтамасыз етеді, бұл олардың технологиялық тиімділігін растайды. Қолжетімді табиғи және өндірістік қалдық материалдарды пайдалану катализаторлардың өзіндік құнын төмендетіп, процестің жалпы экономикалық тиімділігін арттырады.

Field of application (in Russian) : Разработанные цеолитсодержащие катализаторы и технология гидрокрекинг-переработки использованных моторных масел могут применяться в нефтехимической промышленности, на предприятиях по переработке нефтяных отходов, в производстве моторных топлив, а также в экологических технологиях утилизации и рециклинга углеводородсодержащих отходов.

Field of application (in Kazakh) : Әзірленген цеолитқұрамды катализаторлар мен пайдаланылған мотор майларын гидрокрекингтеу технологиясы мұнай-химия өнеркәсібінде, мұнай қалдықтарын қайта өңдеу кәсіпорындарында, мотор отындарын өндіру саласында, сондай-ақ көмірсутек құрамды қалдықтарды кәдеге жарату мен рециклингтің экологиялық технологияларында қолдануға болады.