The object of research, development or design (in Russian) : Объектом исследования является хлопчатник (Gossypium hirsutum L.), выращиваемый на деградированных вторично засоленных почвах светлого серозема в Жетысайском регионе Туркестанской области.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу нысаны - Түркістан облысының Жетісай ауданындағы ашық сұр топырақтың деградацияланған екінші рет тұзданған топырақтарда өсірілетін мақта (Gossypium hirsutum L.) дақылы.

Aim of work (in Russian) : Цель проекта - разработка интегрированной агротехнологической системы, направленной на повышение устойчивости хлопчатника и восстановление плодородия вторично засоленных орошаемых светлых сероземов при применении кремневых удобрений и биопрепаратов. Проект будет направлен на глубокое исследование как физиологических, так и агроэкологических аспектов воздействия кремневых удобрений и биопрепаратов, что позволит не только повысить продуктивность сельскохозяйственных культур, но и предложить научно обоснованные решения для восстановления засоленных почв.

Aim of work (in Kazakh) : Жобаның мақсаты-кремний тыңайтқыштары мен биопрепараттарды қолдану арқылы мақтаның тұрақтылығын арттыруға және қайталама тұзды суармалы жеңіл сьероземалардың құнарлылығын қалпына келтіруге бағытталған интеграцияланған агротехнологиялық жүйені әзірлеу. Жоба кремний тыңайтқыштары мен биопрепараттардың әсерінің физиологиялық және агроэкологиялық аспектілерін терең зерттеуге бағытталады, бұл дақылдардың өнімділігін арттырып қана қоймайды, сонымен қатар тұзды топырақты қалпына келтірудің ғылыми негізделген шешімдерін ұсынады.

Методы исследования (на русском) : Данный проект представляет собой комплексный экспериментальный подход, включающий многократный мониторинг изменений в почве и растениях. Основная цель исследования — изучить влияние кремневых удобрений и биопрепаратов на засоленные почвы, на которых выращивается хлопчатник. Этапы исследования: 1. Оценка исходного состояния: Сбор образцов почвы и растений для анализа перед началом применения препаратов. 2. Применение препаратов: Внесение кремневых удобрений и биопрепаратов на экспериментальных участках и оценка их воздействия на агрохимические, физиологические и микробиологические характеристики. 3. Мониторинг: Наблюдение за изменениями параметров почвы и физиологического состояния хлопчатника на различных стадиях вегетации. Ключевые Методы: Почвенные пробы отбираются методом «конверта» по ГОСТ. Агрохимические показатели, такие как гумус, N,P,K и засоление (EC,Na+,Cl−), определяются согласно ГОСТ и ISO стандартам. Микробиологическая активность изучается с помощью метагеномного секвенирования и измерения активности ферментов (уреаза, фосфатаза, каталаза). В хлопчатнике анализируются фенологические фазы, фотосинтетическая активность (Li-6400XT) и антиоксидантные ферменты. Данные обрабатываются статистически с использованием R и SPSS (t-критерий Стьюдента). Разработка научно обоснованных приемов применения кремневых удобрений и биопрепаратов, а также определение их влияния на урожайность и качество волокна.

Методы исследования (на казахском) : Бұл жоба топырақ пен өсімдіктегі өзгерістерді көп реттік мониторингтеуді қамтитын кешенді эксперименттік тәсілді ұсынады. Зерттеудің негізгі мақсаты – кремний тыңайтқыштары мен биопрепараттардың мақта (хлопчатник) өсірілетін тұзданған топырақтарға әсерін зерттеу. Зерттеу кезеңдері: 1. Бастапқы жағдайды бағалау: Тыңайтқыштарды қолданар алдында топырақ пен өсімдік сынамаларын жинау. 2. Препараттарды қолдану: Кремний тыңайтқыштары мен биопрепараттарды тәжірибелік алаңдарда қолдану және олардың агрохимиялық, физиологиялық, микробиологиялық сипаттамаларға әсерін анықтау. 3. Мониторинг: Өсімдіктердің әртүрлі өсу кезеңдерінде топырақ параметрлері мен мақтаның физиологиялық жағдайындағы өзгерістерді бақылау. Негізгі әдістер: Топырақ сынамалары ГОСТ бойынша "конверт" әдісімен алынады. Гумус, азот, фосфор, калий және тұздану (EC,Na+,Cl−) сияқты агрохимиялық көрсеткіштер ГОСТ және ISO стандарттары бойынша анықталады. Микробиологиялық белсенділік метагеномдық секвенирлеу және ферменттер белсенділігін (уреаза, фосфатаза, каталаза) өлшеу арқылы зерттеледі. Мақтада фенологиялық фазалар, фотосинтетикалық белсенділік (Li-6400XT) және антиоксиданттық ферменттер талданады. Нәтижелер R және SPSS бағдарламаларымен статистикалық өңдеуден өтеді (t-критерий Стьюдента). Кремний тыңайтқыштары мен биопрепараттарды қолданудың ғылыми негізделген тәсілдерін әзірлеу, сондай-ақ өнімділік пен талшық сапасына әсерін анықтау.

Obtained results and novelty (in Russian) : Разработан детальный план лабораторных и полевых исследований с оценкой исходного состояния почв на экспериментальных участках. Проведена комплексная оценка физико-химических, химических и микробиологических свойств: почвы очень низко обеспечены гумусом (0,37−0,68%) и подвижным фосфором (≤10 мг/кг) при среднем уровне калия (>300 мг/кг) и азота (38,7 мг/кг). Микробиологическая активность находится на среднем уровне, но в структуре микробного сообщества (≈240×104 КОЕ/г) присутствует потенциал самообновления. Проведены полевые работы в Жетысайском районе Туркестанской области (КХ «Сенбай-Агро»): заложен трехкратный опыт (80м2 делянки) на двух фонах (естественный и N120P80K60) с вариантами кремниевых удобрений, биоудобрений (со штаммами азот- и фосфатмобилизующих бактерий) и их сочетания. Проект впервые предложит методику комплексного применения кремневых удобрений и биопрепаратов для восстановления физико-химических и биологических свойств засоленных почв светлых сероземов Туркестанской области. Будет изучено воздействие кремния и биопрепаратов на восстановление микробного сообщества почвы, что позволит создать эффективную разработку реабилитации деградированных почв.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Тәжірибелік учаскелердегі топырақтардың бастапқы жағдайын бағалаумен зертханалық және далалық зерттеулердің егжей-тегжейлі жоспары әзірленді. Физикалық-химиялық, химиялық және микробиологиялық қасиеттерге кешенді бағалау жүргізілді: топырақтар гумуспен (0,37−0,68%) және қозғалмалы фосформен (≤10 мг/кг) өте төмен қамтамасыз етілген, ал калиймен (>300 мг/кг) және азотпен (38,7 мг/кг) қамтамасыз етілуі орташа деңгейде. Микробиологиялық белсенділік орташа деңгейде (≈240×104 КОЕ/г), бірақ микробтық қауымдастық құрылымында өздігінен жаңару әлеуеті сақталған. Түркістан облысы, Жетісай ауданында (КХ "Сенбай-Агро") далалық жұмыстар жүргізілді: екі фонды (табиғи және N120P80K60) негізге алған үш қайтаралымды (80м2 тәжірибелік телім) тәжірибе жасалды, оның нұсқаларына кремний тыңайтқыштары, биотыңайтқыштар (азот және фосфат жылжытушы бактериялар штамымен) және олардың үйлесімі кірді. Бұл жоба алғаш рет Түркістан облысының ашық сұр топырақтарының тұзданған жерлерінің физикалық-химиялық және биологиялық қасиеттерін қалпына келтіру үшін кремний тыңайтқыштарын және биопрепараттарды кешенді қолдану әдістемесін ұсынады. Кремний мен биопрепараттардың топырақтың микробтық қауымдастығын (микробное сообщество) қалпына келтіруге тигізетін әсері зерттелетін болады, бұл деградацияланған топырақтарды оңалтудың (реабилитациялаудың) тиімді әзірлемесін жасауға мүмкіндік береді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Внедрение предложенной агротехнологии позволит увеличить урожайность хлопчатника на 20–30% и снизить затраты на восстановление почв на 15–20 % за счет более эффективного использования кремневых удобрений и биопрепаратов на фоне минеральных удобрений

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Ұсынылып отырған агротехнологияны енгізу минералды тыңайтқыштар аясындағы кремний тыңайтқыштары мен биопрепараттарды неғұрлым тиімді пайдалану есебінен мақта өнімділігін 20−30% арттыруға және топырақты қалпына келтіруге жұмсалатын шығындарды 15−20% төмендетуге мүмкіндік береді.

Level of implementation (in Russian) : За 2025 год, согласно календарному плану, показатели результативности не предусмотрены. Они будет отражены в последующий годы реализации проекта.

Level of implementation (in Kazakh) : 2025 жылға арналған күнтізбелік жоспарға сәйкес, нәтижелілік көрсеткіштері қарастырылмаған. Олар жобаны іске асырудың кейінгі жылдарында көрсетілетін болады.

Efficiency (in Russian) : Урожайность хлопчатника на контроле составила 24,7 ц/га. Внесение минерального удобрения N120P80K60 обеспечило повышение урожайности до 31,7 ц/га, что соответствует прибавке 7,0 ц/га или +28,3 % по сравнению с контролем. Эффект кремния на фоне NPK проявился в повышении урожайности до 33,7 ц/га, что на +9,0 ц/га (или +36,4 %) выше контроля и на 2,0 ц/га выше, чем NPK. Это свидетельствует о повышении эффективности удобрений за счет улучшения водного режима и фотосинтетической активности растений под действием кремния. Эффект биоудобрения на фоне NPK обеспечил урожайность 32,9 ц/га (+8,2 ц/га или +33,2 % к контролю), что указывает на активацию микробиоты ризосферы и улучшение усвоения N и P. Комбинированное применение кремния и биопрепарата на фоне NPK обеспечило урожай 35,3 ц/га, что соответствует +10,6 ц/га к контролю, +42,9 % прибавки, +3,6 ц/га относительно фона NPK.

Efficiency (in Kazakh) : Бақылау нұсқасындағы мақтаның өнімділігі 24,7 ц/га құрады. N120P80K60 минералды тыңайтқышын енгізу өнімділікті 31,7 ц/га-ға дейін арттырды, бұл бақылаумен салыстырғанда 7,0 ц/га қосымша өнімге немесе +28,3%-ға сәйкес келеді. Кремнийдің NPK фонындағы әсері өнімділікті 33,7 ц/га-ға дейін арттырумен көрінді, бұл бақылаудан +9,0 ц/га (немесе +36,4%) және NPK-дан 2,0 ц/га жоғары. Бұл кремнийдің әсерінен өсімдіктердің су режимі мен фотосинтетикалық белсенділігінің жақсаруы есебінен тыңайтқыштар тиімділігінің артқанын көрсетеді. Биотыңайтқыштың NPK фонындағы әсері өнімділікті 32,9 ц/га (+8,2 ц/га немесе бақылауға +33,2%) қамтамасыз етті, бұл ризосфера микробиотасының белсендірілгенін және N мен P-ның сіңірілуінің жақсарғанын көрсетеді. NPK фонында кремний мен биопрепаратты біріктіріп қолдану 35,3 ц/га өнім берді, бұл бақылауға +10,6 ц/га, қосымша өнімнің +42,9%-ына және NPK фонына қатысты +3,6 ц/га-ға сәйкес келеді.

Field of application (in Russian) : Сельское хозяйство

Field of application (in Kazakh) : Ауыл шаруашылығы