The object of research, development or design (in Russian) : Репродуктивная система коров породы «Ақбас» в послеродовом периоде (матка, маточная артерия, яичники и фолликулы), микробиологическое состояние полости матки и характерные для организма коровы воспалительно-биохимические показатели.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Төлдегеннен кейінгі кезеңдегі «Ақбас» сиырларының репродуктивтік жүйесі (жатыр, жатыр артериясы, аналық без және фолликулдар), жатыр қуысының микробиологиялық жағдайы және сиыр организміне тән қабыну-биохимиялық көрсеткіштер.

Aim of work (in Russian) : Комплексно оценить влияние внутриматочного введения раствора хитозана у коров в период 1–30 дней после отёла на: васкуляризацию маточной артерии и фолликулов, размер фолликулов; популяции E. coli и Trueperella pyogenes в матке; уровни биомаркеров (LPS, гаптоглобин, церулоплазмин); концентрации прогестерона и эстрогена во время охоты; частоту наступления стельности после искусственного осеменения.

Aim of work (in Kazakh) : Төлдегеннен кейін 1–30 күн аралығында сиырларға жатырішілік хитозан ерітіндісін енгізудің жатыр артериясы мен фолликулдардың васкуляризациясына, фолликул өлшеміне, E. coli және Trueperella pyogenes популяциясына, LPS, гаптоглобин, церулоплазмин сияқты биомаркерлерге, күйлеу кезіндегі прогестерон мен эстроген деңгейлеріне және қолдан ұрықтандырудан кейінгі буаздық жиілігіне әсерін кешенді бағалау.

Методы исследования (на русском) : Методы исследования: Экспериментальный дизайн: 200 коров случайно разделены на две группы: опытная – введение хитозана (8 г/40 мл) внутриматочно на 1-й и 10-й дни, n=100; контрольная – введение 0,9% физиологического раствора NaCl, n=100. УЗИ-диагностика и допплерография: измерение диаметра маточной артерии, фолликулов и уровня их васкуляризации в режиме Color Doppler на 1, 10 и 30-й дни, а также в период охоты. Микробиологические методы: отбор проб эндометрия методом cyto-brush, посев на кровяной агар и агар МакКонки, подсчёт колоний. Молекулярно-биологические методы: экстракция ДНК из проб, количественное определение E. coli и T. pyogenes методом Real-Time ПЦР. Биохимические и иммунологические анализы: определение LPS (Limulus Amebocyte Lysate тест), гаптоглобина и церулоплазмина в крови на 1, 10, 30-й дни и в период охоты. Гормональный анализ: определение уровней прогестерона и эстрогена во время охоты. Синхронизация охоты и искусственное осеменение: на 50-й день после отёла введение PGF2α, повтор через 14 дней; выявление охоты и осеменение замороженной спермой быков породы Beefmaster; диагностика стельности УЗИ через 30±2 дня. Статистическая обработка: анализ данных в SPSS, сравнения групп и корреляции при P

Методы исследования (на казахском) : Тәжірибелік дизайн: 200 сиырды кездейсоқ екі топқа бөлу: 1-топ – хитозан (8 г/40 мл) жатырішілік енгізу (1 және 10-күндері), n=100; 2-топ – бақылау, физиологиялық ерітінді (0,9% NaCl) енгізу, n=100. УДЗ-диагностика және допплерография: Color Doppler режимімен жатыр артериясы мен фолликул диаметрі, васкуляризация деңгейін 1, 10, 30-күндері және күйлеу кезінде өлшеу. Микробиологиялық әдістер: Цито-бреш (cyto-brush) арқылы жатыр жағындыларын алу, қан агарында және МакКонки агарында өсіру, колония санау. Молекулалық-биологиялық әдістер: Жағынды сұйықтарынан ДНҚ экстракциялау, Real-Time ПТР арқылы E. coli және T. pyogenes популяциясын нақтылау. Биохимиялық және иммунологиялық талдаулар: Қаннан LPS (Limulus Amebocyte Lysate тесті), гаптоглобин, церулоплазмин деңгейлерін 1, 10, 30-күндері және күйлеу кезінде анықтау. Гормондық талдау: Күйлеу уақытында прогестерон мен эстроген концентрациясын өлшеу. Күйлеуді синхрондау және қолдан ұрықтандыру: 50-күні PGF2α инъекциясы, 14 күннен соң қайталау; күйлеуді бақылау, Beefmaster тұқымының мұздатылған ұрығымен қолдан ұрықтандыру, 30±2 күннен кейін буаздықты УДЗ арқылы анықтау. Статистикалық өңдеу: SPSS пакетімен салыстырмалы және корреляциялық талдау, маңыздылық деңгейі P

Obtained results and novelty (in Russian) : Ожидаемые результаты и научная новизна: Будет доказана возможность применения хитозана как неантибиотического средства профилактики послеродовых инфекций матки (метрит/эндометрит) и повышения фертильности коров. Предлагается новая профилактическая модель снижения риска метрита без использования антибиотиков. Впервые будет выполнена комплексная оценка влияния хитозана на васкуляризацию маточной артерии и фолликулов, а также на рост фолликулов по данным Color Doppler. Впервые в полном объёме исследуется влияние хитозана на популяции E. coli и Trueperella pyogenes в послеродовом периоде. Комплексно изучается динамика LPS, гаптоглобина, церулоплазмина и половых гормонов в связи с применением хитозана. В Казахстане впервые влияние хитозана оценивается у коров «Ақбас» при осеменении замороженной спермой породы Beefmaster.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Хитозанның постпартум кезеңіндегі жатыр инфекцияларының (метрит/эндометрит) даму қаупін төмендетіп, сиырлардың ұрықтану қабілетін арттыру мүмкіндігі дәлелденеді. Антибиотик қолданбай метриттің алдын алуға бағытталған жаңа қорғаныштық (профилактикалық) модель ұсынылады. Хитозанның жатыр артериясы мен фолликул васкуляризациясына, фолликул өсуіне әсері көпқырлы көрсеткіштер арқылы алғаш рет бағаланады. E. coli және Trueperella pyogenes популяциясына хитозанның ықпалы алғаш рет толық зерттеледі. LPS, гаптоглобин, церулоплазмин сияқты биомаркерлер мен жыныс гормондарының динамикасы хитозан әсерімен байланыста алғаш рет кешенді талданады. Қазақстанда алғаш рет «Ақбас» сиырларын Beefmaster тұқымының мұздатылған ұрығымен ұрықтандыру жағдайында хитозанның әсері анықталады.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Основные конструктивные и технико-экономические показатели: Масштаб исследования: 200 коров породы «Ақбас», две группы по 100 голов. Доза хитозана: 8 г/40 мл, внутриматочно на 1-й и 10-й дни после отёла. Диагностическая база: УЗИ с Color Doppler, лабораторные ПЦР-, ИФА- и биохимические тесты. Синхронизация охоты: протокол PGF2α (50-й день и повтор через 14 дней). Экономическая обоснованность: снижение затрат, связанных с метритом и яловостью, рост процента стельности, повышение рентабельности хозяйств; получение мясных гибридных телят с улучшенной продуктивностью. Ключевые результативные показатели: увеличение частоты стельности, снижение инфекционных маркеров, улучшение параметров васкуляризации и роста фолликулов.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Зерттеу ауқымы: 200 «Ақбас» сиыры, 2 тәжірибелік топ (әрқайсысы n=100). Хитозан дозасы: 8 г/40 мл, жатырішілік 1 және 10-күндері. Диагностика құралдары: Color Doppler функциясы бар УДЗ, зертханалық ПТР және ИФА/биохимиялық тестілер. Күйлеуді синхрондау: PGF2α хаттамасы (50-күні және 14 күннен соң). Экономикалық мағынасы: метриттен туындайтын бедеулік пен шығындарды қысқарту, буаздық көрсеткішін көтеру арқылы шаруашылықтың табыстылығын арттыру; гибрид төлдер арқылы ет өнімділігін көбейту әлеуеті. Жобаның нәтижелік көрсеткіштері: қолдан ұрықтандырудан кейінгі буаздық жиілігінің өсуі; инфекция маркерлерінің төмендеуі; васкуляризация және фолликул параметрлерінің оң динамикасы.

Level of implementation (in Russian) : Степень внедрения: Проект находится на стадии прикладных исследований. Подготовительный и методический этапы выполнены, оборудование и расходные материалы закуплены, протоколы и методы стандартизированы. Полное внедрение планируется по завершении экспериментов в виде практических рекомендаций и профилактических схем для хозяйств.

Level of implementation (in Kazakh) : Жоба қолданбалы зерттеу кезеңінде. Дайындық және әдістемелік база жасақталған, құрал-жабдықтар сатып алынып, әдістер стандартталған. Толық енгізу – тәжірибелік деректер алынғаннан кейін, нәтижелер негізінде шаруашылықтарға ұсыныстар мен профилактикалық хаттамалар түрінде жүзеге асырылады.

Efficiency (in Russian) : жидаемая эффективность внутриматочного применения хитозана: снижение частоты послеродовых инфекций матки; ускорение инволюции и восстановления репродуктивной функции; повышение процента стельности после искусственного осеменения; уменьшение зависимости от антибиотиков и риска антибиотикорезистентности; снижение экономических потерь и повышение продуктивности за счёт улучшения воспроизводства и получения мясных гибридов.

Efficiency (in Kazakh) : Хитозанды жатырішілік қолданудың тиімділігі: постпартум инфекцияларының жиілігін азайту; жатырдың сауығуын жеделдету және репродуктивтік функцияны қалпына келтіру; қолдан ұрықтандырудан кейінгі буаздық пайызын арттыру; антибиотикке тәуелділікті және резистенттілік қаупін төмендету; шаруашылық шығындарын қысқартып, ет бағытындағы гибрид төл алу арқылы экономикалық қайтарымды күшейту.

Field of application (in Russian) : Ветеринарное акушерство и гинекология, репродуктивная биотехнология крупного рогатого скота, профилактика послеродовых заболеваний матки, программы искусственного осеменения и повышение эффективности воспроизводства в мясном и комбинированном скотоводстве.

Field of application (in Kazakh) : Ветеринариялық акушерлік-гинекология, ірі қара малдың репродуктивтік биотехнологиясы, постпартум кезеңдегі жатыр ауруларының алдын алу, қолдан ұрықтандыру бағдарламалары және ет бағытындағы сиыр шаруашылықтарында ұрықтану тиімділігін арттыру.