The object of research, development or design (in Russian) : Моренно-ледниковые озера Иле и Кунгей Алатау

The object of research, development or design (in Kazakh) : Іле және Күнгей Алатауының мұздықтық-мореналық көлдері

Aim of work (in Russian) : Разработать комплексную систему мониторинга, предупреждения и предотвращения прорывов наиболее опасных моренных озер в бассейнах рек хребтов Иле и Кунгей Алатау для снижения риска селевых бедствий с помощью наземных данных, данных аэрофотосъемки и данных дистанционного зондирования Земли. Одним из основных задач достижения данной цели является создание интегрированной геоинформационной системы мониторинга и предупреждения прорывов моренно-ледниковых озер с использованием наземных данных, данных аэрофотосъемки и ДЗЗ.

Aim of work (in Kazakh) : Іле және Күнгей Алатауы өзен алаптарында орналасқан аса қауіпті мореналық көлдердің ақтарылуын бақылауға, алдын ала ескертуге алдын алу арқылы сел қаупін азайтуды қамтамасыз ететін жербеті мәліметтеріне, аэрофототүсірілім материалдарына және ЖҚЗ мәліметтеріне негізделген кешенді бақылау жүйесін әзірлеу. Мақсатқа қол жеткізудің негізгі міндеттерінің бірі – жербеті бақылау мәліметтеріне, аэрофототүсірілім нәтижелеріне және ЖҚЗ мәліметтеріне негізделген интеграцияланған геоақпараттық бақылау және алдын ала ескерту жүйесін құру.

Методы исследования (на русском) : Наземные обследования, геодезические измерения, батиметрические съёмки, аэровизуальные облеты, фотограмметрическая обработка материалов БПЛА, анализ спутниковых снимков Sentinel и других данных ДЗЗ, применение спектральных водных индексов (NDWI, MNDWI, NDMI, WRI), визуальную интерпретацию космических снимков, ГИС-анализ в среде ArcGIS Pro, векторизация контуров водных объектов, расчёт морфометрических характеристик озёр, многовременной анализ динамики озёр, статистическая обработка параметров озёрных систем, создание и структурирование базы данных и каталога моренно-ледниковых и завальных озёр.

Методы исследования (на казахском) : Жербеті зерттеулері, геодезиялық өлшеулер, батиметриялық түсірілімдер, аэровизуалды ұшулар, ҰҰА мәліметтерін фотограмметриялық өңдеу, Sentinel және басқа ЖҚЗ мәліметтерін талдау, спектралды су индекстерін (NDWI, MNDWI, NDMI, WRI) қолдану, ғарыштық суреттерді визуалды интерпретациялау, ArcGIS Pro ортасындағы ГАЖ-талдау, су айдындарының шекараларын векторизациялау, көлдердің морфометриялық сипаттамаларын есептеу, көпжылдық динамиканы талдау, көл жүйелерінің сипаттамаларын статистикалық өңдеу, мореналық және бөгесінді көлдердің мәліметтер базасын және каталогын құру, құрылымдау.

Obtained results and novelty (in Russian) : Полученные результаты подтвердили эффективность комплексного подхода к изучению моренно-ледниковых и завальных озёр хребтов Иле и Кунгей Алатау. В 2025 году выявлено 176 озёр в Иле Алатау и 163 озера в Кунгей Алатау, уточнены их контуры и рассчитаны основные морфометрические параметры. Наземные, батиметрические и аэровизуальные обследования обеспечили подробную характеристику состояния плотин, донной морфологии и гидрологических свойств ключевых водоёмов. Дистанционный анализ с использованием данных Sentinel позволил надёжно идентифицировать водные объекты и показал, что наиболее эффективным инструментом выделения озёр является индекс NDWI с оптимальными пороговыми значениями. Оценка динамики озёр за 2015–2025 гг. выявила пространственно-временные изменения площади водного зеркала и выделила наиболее нестабильные водоёмы и зоны потенциального риска. На основе собранных данных создан каталог моренных и завальных озёр и унифицированная база, включающая векторные материалы, атрибутивную информацию и 3D-модели плотин, что формирует основу для дальнейшего мониторинга и разработки системы управления рисками. Научная новизна состоит в интеграции полевых, аэровизуальных, дистанционных и ГИС-методов, позволившей впервые для региона выявить и охарактеризовать 339 озёр, определить оптимальные пороги водных индексов и выполнить многолетнюю оценку динамики с применением современных технологий ДЗЗ, ГИС и элементов ИИ.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Алынған нәтижелер Іле және Күнгей Алатау жоталарындағы мұздықтық-мореналық және бөгесінді көлдерді зерттеуде кешенді тәсілдің тиімділігін растады. 2025 жылы Іле Алатауында 176, Күнгей Алатауында 163 көл анықталып, олардың шекаралары нақтыланды және негізгі морфометриялық сипаттамалары есептелді. Жербеті, батиметриялық және аэровизуалды зерттеулер байламының жағдайын, көл түбінің морфологиясын және гидрологиялық қасиеттерін егжей-тегжейлі сипаттайды. Sentinel деректеріне негізделген қашықтан талдау су айдындарын сенімді анықтап, зерттелген аймақта NDWI индексінің шекті мәндері ең тиімді құрал екенін көрсетті. 2015–2025 жылдарға көлдердің динамикасын бағалау су бетінің кеңістіктік-уақыттық өзгерістерін анықтап, аса тұрақсыз көлдер мен ықтимал қауіпті аймақтарды белгіледі. Жиналған деректер негізінде мореналық және бөгесінді көлдердің каталогы жасалып, векторлық материалдар, атрибутивтік ақпарат және бөгеттердің 3D-модельдері қамтылған бірыңғай мәліметтер базасы құрылды, бұл әрі қарайғы бақылау мен қауіпті басқару жүйесіне негіз болады. Ғылыми жаңалығы – далалық, аэровизуалды, қашықтан зондтау және ГАЖ әдістерін біріктіре отырып, алғаш рет аймақта 339 мұздықтық-мореналық көл анықталып, морфометриялық сипаттамалары, су индекстерінің оңтайлы шектері белгіленіп, заманауи ЖҚЗ, ГАЖ және жасанды интеллект элементтері қолданылып, көпжылдық динамикасы бағаланды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : В результате исследования проведён комплексный анализ моренно-ледниковых озёр и связанных с ними селевых рисков в горных районах. Выделены ключевые морфометрические и гидрогеологические показатели, определяющие устойчивость озёрных перемычек, вероятность прорыва и динамику формирования селевых потоков. Разработана методология оценки основных параметров, характеризующих опасность прорывов моренно-ледниковых озёр, включая площадь озёр, высотное положение, форму, глубину, литологию моренных отложений и склоновые процессы в зоне водосбора. Эти показатели определяют расчетные характеристики селевого потока, зону его воздействия, пространственное распределение опасности и уязвимость территорий к катастрофическим последствиям. Полученные результаты формируют концептуальные и теоретические основы возникновения прорывоопасности и риска моренно-ледниковых озёр и последующих селевых процессов. Технико-экономические показатели отражают влияние селевых явлений на хозяйственную деятельность и инфраструктуру: повреждение гидротехнических сооружений, транспортных сетей, объектов жизнеобеспечения, снижение экономической устойчивости территорий, рост затрат на аварийно-восстановительные мероприятия, прямые и косвенные убытки населённых пунктов и аграрного сектора. Эти данные служат основой для оценки селевых рисков и разработки обоснованных инженерных, организационных и экономических мер по снижению последствий прорывов моренно-ледниковых озёр.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Зерттеу нәтижесінде таулы аймақтардағы мұздықтық-мореналық көлдер мен оларға байланысты сел қаупіне кешенді талдау жүргізілді. Көл байламының тұрақтылығы, олардың ақтарылу ықтималдығы және сел тасқынының динамикасын анықтайтын негізгі морфометриялық және гидрогеологиялық параметрлер анықталды. Мұздықтық-мореналық көлдердің ақтарылу қаупін бағалау әдістемесіне көлдердің ауданы, биіктік деңгейі, морфометриялық сипаттары (пішіні мен тереңдігі), мореналық шөгінділердің литологиясы және су жинау алабындағы беткейлік үдерістер талдау кірді. Аталған көрсеткіштер сел тасқынының есептік сипаттамаларын, оның әсер ету аймағын, қауіптіліктің кеңістіктік бөлінуін және аумақтардың апатқа ұшырау деңгейін анықтауға мүмкіндік береді. Алынған нәтижелер мұздықтық-мореналық көлдердің ақтарылу қаупі мен оларға байланысты сел процестерінің пайда болу тетіктерін түсіндіретін тұжырымдамалық және теориялық негіздерді қалыптастырады. Техникалық-экономикалық көрсеткіштер сел құбылыстарының шаруашылық қызметке және инфрақұрылымға әсерін сипаттайды: гидротехникалық нысандардың, көлік желілерінің және өмірді қамтамасыз ету объектілерінің зақымдануы, аумақтардың экономикалық тұрақтылығының төмендеуі, қалпына келтіру шығындарының артуы, сондай-ақ елді мекендер мен аграрлық сектордың тікелей және жанама шығындары. Бұл деректер сел қаупін кешенді бағалау және көлдердің ақтарылу салдарын төмендетуге бағытталған инженерлік, ұйымдастырушылық және экономикалық шараларды негіздеу үшін қолданылады.

Level of implementation (in Russian) : Не внедрено

Level of implementation (in Kazakh) : Енгізілмеген

Efficiency (in Russian) : Эффективность программы заключается в снижении риска прорывов моренно-ледниковых озёр и связанных с ними селевых процессов за счёт комплексной оценки уязвимости территорий, моделирования сценариев прорыва и параметров селевых потоков. Реализация предусмотренных мероприятий позволяет существенно уменьшить масштаб потенциального ущерба, повысить уровень защищённости населения и устойчивость критической инфраструктуры в горных районах. Предупреждение прорывов и уменьшение негативных влияний селевых процессов обеспечивает значительную экономию бюджетных средств за счёт минимизации прямых и косвенных убытков - от разрушения инженерных сооружений и транспортных коммуникаций до ущерба жилищному фонду и сельскому хозяйству. Совокупный эффект подтверждает обоснованность программы и его значимый вклад в обеспечение долгосрочной безопасности и устойчивого развития горных регионов.

Efficiency (in Kazakh) : Бағдарламаның тиімділігі мұздықтық-мореналық көлдердің ақтарылу қаупін және оларға байланысты сел процестерін төмендетуге бағытталған аумақтардың қауіптілік деңгейін кешенді бағалау, ақтарылу сценарийлерін модельдеу және сел тасқындарының параметрлерін анықтау есебінен қамтамасыз етіледі. Қарастырылған шараларды іске асыру ықтимал залалдың ауқымын айтарлықтай төмендетуге, халықты қорғау деңгейін арттыруға және таулы аймақтардағы шекті инфрақұрылымның тұрақтылығын күшейтуге мүмкіндік береді. Көлдердің бұзылуын алдын алу және селдік үдерістердің жағымсыз әсерлерін азайту инженерлік құрылыстардың, көлік коммуникацияларының бұзылуы, тұрғын үй қоры мен ауыл шаруашылығына келетін зиян сияқты тікелей және жанама шығындарды азайту арқылы бюджет қаражатын едәуір үнемдеуді қамтамасыз етеді. Бағдарламаның жиынтық әсері оның негізділігін және таулы өңірлердің ұзақ мерзімді қауіпсіздігі мен тұрақты дамуын қамтамасыз етудегі маңызды үлесін айқын көрсетеді.

Field of application (in Russian) : Защита населения от ЧС, космическая наука, планирование и строительство, экология, сейсмология

Field of application (in Kazakh) : Халықты Төтенше жағдайдан қорғау, ғарыш ғылымы, жоспарлау және құрылыс, экология, сейсмология