The object of research, development or design (in Russian) : Полигоны твердых бытовых отходов Акмолинской области

The object of research, development or design (in Kazakh) : Ақмола облысындағы қатты қалдықтар полигондары

Aim of work (in Russian) : Оценить геоэкологическое состояние некоторых полигонов твёрдых бытовых отходов Акмолинской области, выявить возможные риски и создать риск-ориентированную модель управления с целью снижения воздействия на окружающую среду и обеспечения эффективного менеджмента, мониторинга и экологической безопасности.

Aim of work (in Kazakh) : Ақмола облысының кейбір қатты тұрмыстық қалдықтар полигондарының геоэкологиялық жағдайын бағалау, ықтимал тәуекелдерді анықтау және қоршаған ортаға әсерді азайту және тиімді басқаруды, мониторингті және экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында тәуекелге негізделген басқару моделін құру.

Методы исследования (на русском) : Сбор первичной информации был проведен по имеющимся официальным информационно-аналитическим отчетам Департамента экологии Акмолинской области, Статистическим ежегодникиам, и другим научным источникам. Методики и ГОСТы. Пробы почвы в соответствии с ГОСТ 28168 89 «Почвы. Отбор проб» и ГОСТ Р 58595 2019 «Почвы. Отбор проб». Отбор проведен маршрутным методом на глубине пахотного слоя. Объединенная проба содержит 20-40 точечных проб с исследуемого участка. Проведена пробоподготовка почв к химическому анализу согласно ГОСТ 17.4.4.02-2017 «Охрана природы. Почвы. Методы отбора и подготовки проб для химического, бактериологического, гельминтологического анализа». Отбор проб воды производился по стандарту СТ РК ISO 5667-14-2017 “Качество воды. Отбор проб. Часть 14. Руководство по обеспечению и контролю качества при отборе проб и обработке проб природных вод”. Отбор пробоподготовка растительных проб произведен в соответствии с ГОСТ Р 58588—2019 Отбор и подготовка растительных проб для изотопного анализа. Геоботанические обследования дикорастущих форм растительности закрытого полигона проведены методом сеточного картографирования на учетных площадях (1 м2).. Сформированы полевые журналы, таблицы учёта и фотофиксации. Первичная разработка геоэкологических карт выполнена на основе космических снимков LandSat-8 и программного комплекса АrcGIS.

Методы исследования (на казахском) : Бастапқы деректер Ақмола облысының экология департаментінің ресми ақпараты мен аналитикалық есептерін, статистикалық жылнамаларды және басқа да ғылыми дереккөздерді пайдалана отырып жиналды. Әдістер мен ГОСТтар. Топырақ үлгілері ГОСТ 28168-89 «Топырақ. Сынама алу» және ГОСТ R 58595-2019 «Топырақ. Сынама алу» талаптарына сәйкес жиналды. Сынама алу егістік қабатының тереңдігінде маршруттық әдіспен жүргізілді. Біріктірілген үлгіде зерттеу аймағынан 20-40 нүктелік үлгі болды. Топырақ үлгілері химиялық талдау үшін ГОСТ 17.4.4.02-2017 «Қоршаған ортаны қорғау. Топырақ. Сынама алу әдістері және химиялық, бактериологиялық және гельминтологиялық талдау үшін үлгілерді дайындау» талаптарына сәйкес дайындалды. Су сынамалары ҚР СТ ISO 5667-14-2017 «Су сапасы. Сынама алу. 14-бөлім. Табиғи суларды сынама алу мен өңдеу кезінде сапаны қамтамасыз ету және сапаны бақылау бойынша нұсқаулық» талаптарына сәйкес жүргізілді. Өсімдік үлгілерін жинау және дайындау ГОСТ Р 58588—2019 «Изотоптарды талдау үшін өсімдік үлгілерін іріктеу және дайындау» талаптарына сәйкес жүргізілді. Жабық учаскедегі жабайы өсімдіктердің геоботаникалық зерттеулері санақ учаскелерінде (1 м²) торлы картаға түсіруді қолдану арқылы жүргізілді. Дала журналдары, түгендеу кестелері және фотожазбалар құрастырылды. Геоэкологиялық карталардың бастапқы әзірлемесі LandSat-8 спутниктік суреттері мен ArcGIS бағдарламалық жасақтамасына негізделген.

Obtained results and novelty (in Russian) : опубликованы 4 (четыре) статьи в материалах международных научно-практических конференций в Казахстане. 1 Курманбаева А.С., Абишева Г.С., Сафронова Н.М. Оценка нитратного и хлоридного загрязнения почв в зоне влияния полигонов ТБО (Акмолинская область) // «Устойчивое управление почвенными ресурсами в условиях изменения климата» – Алматы, 2025. – 246-251 с. 2 Абишева Г.С., Курманбаева А.С., Плачинта И.Г. NDVI және SAVI қолдану арқылы қатты тұрмыстық қалдықтар полигонының жер жамылғысына әсерін талдау // «Устойчивое управление почвенными ресурсами в условиях изменения климата» – Алматы, 2025. – 304-309 с. Начата рабора по выявлению факторов риска в целях создания риск-ориентированной модели устойчивого управления на полигонах ТБО. Общая информация о проекте размещена на сайте университета. 3 Баязитова З.Е., Курманбаева А.С., Жапарова С.Б., Абишева Г.С. Көкшетау қаласындағы қатты тұрмыстық қалдықтар полигонының топырағының ауыр металдармен ластануын бағалау // «Устойчивое управление почвенными ресурсами в условиях изменения климата» – Алматы, 2025. – 150 - 155с 4 Абишева Г.С., Курманбаева А.С., Богапов И.М. Оценка состояния почв в раионе размещения полигонов твердых бытовых отходов с помощью индекса SAVI // «Устойчивое управление почвенными ресурсами в условиях изменения климата» – Алматы, 2025. – 107 -112 с. Опубликована статья в газете «»Арқа ажары. Курманбаева А.С. «Қалдықтарды басқарудағы полигондардың қоршаған ортаға қаупін азайту жолдары». 20.11.2025

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Төрт мақала жарияланды. 1. Құрманбаева А.С., Әбішева Г.С., Сафронова Н.М. «Қатты қалдықтар полигондарының әсер ету аймағындағы топырақтың нитрат және хлоридпен ластануын бағалау (Ақмола облысы)»//«Климаттың өзгеруі жағдайында топырақ ресурстарын тұрақты басқару» х-қ ғылыми-практикалық конф. материалдары – Алматы, 2025. – 246-251 б. 2. Әбішева Г.С., Құрманбаева А.С., Плачинта И.Г. NDVI-ге SAVI қолдану арқылы қатты тұрмыстық сақтаудың жер жамылғысына талдау//«Климаттың өзгеруі жағдайында топырақ ресурстарын тұрақты басқару» атты конференция – Алматы, 2025. – 304-309 б. ҚТҚ полигондарын тұрақты басқарудың тәуекелге негізделген моделін құру мақсатында қауіп факторларын анықтау бойынша жұмыс басталды. Жоба туралы жалпы ақпарат университет сайтында орналастырылған. 3 Баязитова З.Е., Құрманбаева А.С., Жапарова С.Б., Әбішева Г.С. Көкшетау қаласындағы қатты тұрмыстық қалдықтар полигонының топырағының ауыр металлдармен байланыстырылған бағалау//«Климаттың өзгеруі жағдайында топырақ ресурстарын тұрақты басқару» атты х-қ ғылыми-практ. конф. материалдары - Алматы, 2025. – 150 - 155с 4 Әбішева Г.С., Құрманбаева А.С., Богапов И.М. SAVI индексін қолдана отырып, коммуналдық қатты қалдықтар полигондары орналасқан аймақтағы топырақтың жағдайын бағалау//«Климаттың өзгеруі жағдайындағы топырақты тұрақты басқару» – Алматы, 2025. – 107-112 б. Құрманбаева А.С. «Климаттың өзгеруі жағдайындағы топырақты тұрақты басқару» (Arka-azhary.kz) газетінде мақала жарияланды, 20 қараша 2025 жыл

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : В рамках первого этапа проведено первичное обследование 15 полигонов Акмолинской области. Уточнены климатические и почвенно-геоморфологические характеристики, границы СЗЗ, расстояния до населённых пунктов и водных объектов. Составлены первичные картосхемы. Опубликована статья в СМИ. Выполнена оцифровка пространственных данных в ArcGIS на основе снимков LandSat-8. Актуализированы координаты полигонов и подготовлены первичные карты. Сформирован маршрутный план, проведён отбор проб по ГОСТ. Подготовлены и направлены пробы в аккредитованные лаборатории. Определён перечень загрязнителей и оформлены полевые журналы. Проведены описания растительности на учётных площадях. Определены признаки антропогенной трансформации. Разработана схема отбора проб воздуха, выполнен анализ нормативных документов, подготовлены материалы для закупа оборудования. Проведена оценка радиационного фона на полигоне г. Кокшетау. Изучены статистические и научные источники по эколого-обусловленным заболеваниям населения в районе полигонов ТБО. Опубликованы 4 статьи в материалах международной научно-практической конференции и одна статья в средствах массовой информации. Данные этапа обеспечивают основу для дальнейших исследований.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Бірінші кезеңде Ақмола облысындағы 15 сынақ алаңында алдын ала зерттеу жүргізілді. Климат, топырақ және геоморфологиялық сипаттамалары, санитарлық қорғау аймағының шекаралары, елді мекендер мен су айдындарына дейінгі қашықтық нақтыланды. Бастапқы карталар құрастырылды. БАҚ-та мақала жарияланды. Кеңістіктік деректер LandSat-8 суреттерін пайдаланып ArcGIS жүйесінде сандық форматқа көшірілді. Сынақ алаңының координаттары жаңартылып, алдын ала карталар дайындалды. Бағыт жоспары жасалды, ГОСТ стандарттарына сәйкес сынамалар алынды. Сынамалар дайындалып, аккредиттелген зертханаларға жіберілді. Ластаушы заттардың тізімі анықталды және далалық журналдар жасалды. Зерттеу аймақтарындағы өсімдіктер сипатталды. Антропогендік трансформация белгілері анықталды. Ауа сынамасын алу схемасы жасалды, нормативтік құжаттар талданды және жабдықтарды сатып алуға арналған материалдар дайындалды. Көкшетау сынақ алаңындағы фондық радиация бағаланды. Қатты қалдықтар полигондарының маңындағы халыққа әсер ететін қоршаған ортаға байланысты аурулар туралы статистикалық және ғылыми дереккөздер қаралды. Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдарында төрт мақала және БАҚ-та бір мақала жарияланды. Бұл тұжырымдар одан әрі зерттеулер жүргізуге негіз болады.

Level of implementation (in Russian) : Проведённые в текущем году исследования являются первичными и представляют собой базовый этап проекта. Основное внимание было уделено сбору исходных данных, уточнению географических характеристик полигонов, формированию маршрутных схем и разработке методического аппарата для дальнейших аналитических работ. На данном этапе степень практического внедрения результатов остаётся на начальном уровне, поскольку ключевые выводы, геоэкологические модели, карты загрязнения и медико-экологические оценки будут сформированы в ходе последующих двух лет исследований. Полученные материалы используются преимущественно для внутреннего планирования: подготовки полевых выездов, корректировки методик отбора проб, согласования логистики, формировании базы данных для последующего анализа. Созданная первичная информационная база уже обеспечивает основу для дальнейшего повышения точности экологического мониторинга и станет фундаментом для практического внедрения результатов проекта на последующих этапах.

Level of implementation (in Kazakh) : Биыл жүргізілген зерттеулер бастапқы болып табылады және жобаның негізгі кезеңін білдіреді. Негізгі назар бастапқы деректерді жинауға, сынақ алаңдарының географиялық сипаттамаларын нақтылауға, маршрут карталарын жасауға және одан әрі аналитикалық жұмыстар үшін әдіснамалық негізді әзірлеуге аударылды. Бұл кезеңде нәтижелерді практикалық түрде енгізу бастапқы кезеңде қалады, себебі негізгі қорытындылар, геоэкологиялық модельдер, ластану карталары және медициналық-экологиялық бағалаулар келесі екі жылдық зерттеу барысында әзірленеді. Алынған материалдар негізінен ішкі жоспарлау үшін пайдаланылады: далалық сапарларға дайындық, сынама алу әдістерін түзету, логистиканы үйлестіру және кейінгі талдау үшін дерекқор құру. Құрылған бастапқы ақпараттық база қоршаған ортаны бақылаудың дәлдігін одан әрі жақсарту үшін негіз болып табылады және жоба нәтижелерін кейінгі кезеңдерде практикалық түрде енгізу үшін негіз болады.

Efficiency (in Russian) : На текущем этапе разработанные методические подходы, картографические материалы и результаты предварительных анализов создают основу для последующей оценки экологических рисков и принятия управленческих решений. Проект способствует повышению научного потенциала, расширению региональной информационной базы и формированию условий для внедрения современных инструментов экологического мониторинга. Несмотря на раннюю стадию, уже наблюдается рост научной результативности (публикации, выступления), что подтверждает его эффективность в научно-аналитическом плане.

Efficiency (in Kazakh) : Бұл кезеңде әзірленген әдіснамалық тәсілдер, картографиялық материалдар және алдын ала талдау нәтижелері кейінгі экологиялық тәуекелдерді бағалау және басқарушылық шешімдер қабылдау үшін негіз болып табылады. Жоба ғылыми әлеуетті арттыруға, аймақтық ақпараттық базаны кеңейтуге және заманауи қоршаған ортаны бақылау құралдарын енгізу үшін жағдайлар жасауға ықпал етеді. Бастапқы кезеңіне қарамастан, ғылыми өнімнің (жарияланымдар, презентациялар) өсуі байқалуда, бұл оның ғылыми және аналитикалық тұрғыдан тиімділігін растайды.

Field of application (in Russian) : Результаты проекта могут быть использованы в деятельности государственных и региональных органов для оценки экологического состояния территорий, планирования санитарно-защитных зон и принятия природоохранных мер. Материалы исследования применимы при разработке программ по управлению отходами, экологическому мониторингу, оценке рисков для здоровья населения и территориальному планированию. Полученные данные также могут использоваться в научных исследованиях, образовательном процессе и при подготовке аналитических и проектных документов в сфере экологии и земельных ресурсов.

Field of application (in Kazakh) : Жоба нәтижелерін мемлекеттік және аймақтық мекемелер аумақтардың экологиялық жағдайын бағалау, санитарлық қорғау аймақтарын жоспарлау және қоршаған ортаны қорғау шараларын жүзеге асыру үшін пайдалана алады. Зерттеу нәтижелері қалдықтарды басқару бағдарламаларын әзірлеуде, қоршаған ортаны бақылауда, қоғамдық денсаулық сақтау тәуекелдерін бағалауда және аумақтық жоспарлауда пайдаланылуы мүмкін. Алынған деректерді ғылыми зерттеулерде, білім беру процестерінде, экология мен жер ресурстары саласындағы аналитикалық және жобалық құжаттарды дайындауда да пайдалануға болады.