The object of research, development or design (in Russian) : Объектами исследования являются содово-засоленные солонцы и солонцеватые почвы зернового пояса Казахстана, а также серные и серосодержащие мелиоранты

The object of research, development or design (in Kazakh) : Зерттеу нысандары болып Қазақстанның астық белдеуінің содалы-тұзданған кебір және кебірленген топырақтары, сондай-ақ күкірт және күкірт құрамды мелиоранттары болып табылады.

Aim of work (in Russian) : Разработка научных и технологических основ высокоэффективной и экологически безопасной технологии повышения плодородия солонцов и разной степени осолонцованных почв среди плодородных почв зернового пояса Казахстана серой и серосодержащими мелиорантами (на примере Акмолинской области).

Aim of work (in Kazakh) : Қазақстанның астық белдеуіндегі құнарлы топырақтардың арасында кездесетін әртүрлі дәрежеде содалы сортаңданған кебірлерді күкіртпен және күкірт құрамды мелиоранттармен құнарлылығын арттырудың тиімділігі жоғары экологиялық қауіпсіз технологиясының ғылыми және технологиялық негіздерін әзірлеу (Ақмола облысы мысалында).

Методы исследования (на русском) : Генезис и особенности географического распространения содовых и содово-сульфатных, содово-хлоридных засоленных солонцовых почв зернового региона Казахстана (на примере Акмолинской области) изучались с использованием сравнительно-географических методов. Определение сравнительной мелиоративной эффективности эквивалентных и возрастающих доз серы и серосодержащих традиционных и новых мелиорантов на содово-засоленных солонцовых почвах в полевых и лабораторных условиях проводилось в соответствии с методами сравнительно-аналитического, графоаналитического, моделирования процессов в мелиорируемых почвах, стационарных, полевых опытов. При выборе мест расположения типичных участков для полевых опытов и в лабораторных модельных исследованиях использовались метод морфогенетического анализа строения почвенных горизонтов и данные о составе и свойствах почв. Они определялись с использованием общеизвестных методов в почвоведении и агрохимии.

Методы исследования (на казахском) : Қазақстанның астықты өңіріндегі (Ақмола облысы мысалында) содалы және содалы-сульфатты, содалы-хлоридті тұзданған кебірленген топырақтардың генезисін және географиялық таралу ерекшеліктері салыстырмалы-географиялық әдістері арқылы зерттелді. Далалық және зертханалық жағдайда күкіртті және құрамында күкірті бар дәстүрлі және жаңа мелиоранттардың содалы тұзданған кебірленген топырақтарда эквиваленттік және өспелі мөлшерлерінің салыстырмалы мелиоративтік тиімділіктерін анықтау салыстырмалы – аналитикалық, графо-аналитикалық, мелиорацияланған топырақтардағы процесстерді модельдеу, стационарлық, далалық тәжірибелерді жүргізу әдістемелеріне сәйкес жүзеге асырылды. Далалық тәжірибелер жүргізілген қалыпты учаскелердің орындарын таңдағанда және зертханалық модельдік зерттеулерде, топырақ кескіндерінің құрылысын морфо-генетикалық талдау әдісі және топырақтардың құрамы мен қасиеттерінің мәліметтері қолданылды. Олар топырақтану мен агрохимиядағы жалпыға мәлім әдістерімен анықталынды.

Obtained results and novelty (in Russian) : Изучение особенностей генезиса, географического распространения, состава и свойств содово-засоленных солонцов зернового пояса Северного Казахстана показало, что эти почвы формируются на тяжелых и часто засоленных материнских породах. Изучение состава и свойств мелких солонцов смешанно содового химизма засоления показало, что в их солонцовом горизонте содержание гидрокарбонатов и карбонатов составило 0.56 и 0.08 мг – экв на 100г почвы. Их количество существенно выше на мелких солонцах, составив при этом 0.88 и 0.16 мг-экв на 100 т почвы. Изученные почвы обладали сильнощелочной реакцией (pH 8.7), вызванные вышеуказанными ионами. Солонцеватые роды каштановых почв опытного участка содержат гумуса в среднем 2,4%. В их поверхностном горизонте количество подвижных форм азота, фосфора и серы составляет соответственно 8.0, 15.0, и 7,9 мг/кг почвы. Данные модельного лабораторного эксперимента по определению эффективности мелиорантов (элементарная сера (99,9% S), наносера (80% S), серосодержащая пульпа (86% S), жидкая сера (22,8% S), низкоконцентрированная (1%) серная кислота и серосодержащий фосфогипс) на мелких солонцах содово-хлоридно-сульфатного химизма засоления показало, что их расчетные и возростающие дозы оказывают положительное влияние на солевой режим мелиорируемых почв. Если в начале опыта до внесения мелиорантов содержание HCO₃¯ и CO₃2- ионов было очень высоким (0.88 и 0.24 мг-экв), то после опыта их концентрация снизилось до оптимального уровня.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Солтүстік Қазақстанның астық белдеуіндегі содалы-тұзданған кебірлердің генезисін, географиялық таралуын, құрамын және қасиеттерін зерттеу бұл топырақтардың ауыр және көбінесе тұзды аналық жыныстарда түзілгендігін көрсетті. Тұздану химизмі аралас содалы ұсақ кебірлердің құрамын және қасиеттерін зерттеу кебірленген топырақтардың кебір қабатында 100 г топырақта сәйкесінше 0,56 және 0,08 мг-экв гидрокарбонаттар мен карбонаттар бар екенін көрсетті. Бұл концентрациялар ұсақ кебірлерде айтарлықтай жоғары, 100 г топырақта 0,88 және 0,16 мг-экв құрады. Зерттелген топырақтарда жоғарыда аталған иондардан жоғары сілтілі реакция (рН 8,7) туындаған. Тәжірибелік учаскедегі қара-қоңыр топырақтарының кебірленген тектерінде орташа 2,4% гумус болды. Олардың беткі қабатында азот, фосфор және күкірттің жылжымалы түрлерінің мөлшері тиісінше 8,0, 15,0 және 7,9 мг/кг топырақты құрады. Содалы-хлоридті-сульфатты тұздану химизмі бар ұсақ кебірлерде мелиоранттардың (элементтік күкірт (99,9% S), нанокүкірт (80% S), күкірт құрамдас пульпа (86% S), сұйық күкірт (22,8% S), төмен концентрациялы (1%) күкірт қышқылы және күкірт құрамдас фосфогипс) тиімділігін анықтау бойынша модельдік зертханалық тәжірибе нәтижелері олардың есептелген және өспелі дозалары мелиорацияланған топырақтардың тұз құбылымына оң әсер етті. Егер мелиоранттарды енгізгенге дейін HCO₃¯ және CO₃2- иондарының мөлшері өте жоғары болса (0,88 және 0,24 мг-экв), онда тәжірибеден кейін олардың концентрациясы оңтайлы деңгейге дейін төмендеді.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Инкубация серных и серосодержащих мелиорантов (элементарная сера (99,9% S), наносера (80% S), серосодержащая пульпа (86% S), жидкая сера (22,8% S), низкоконцентрированная (1%) серная кислота и традиционный серосодержащий фосфогипс) на смешанно содово-хлоридно-сульфатных мелких солонцах зернового пояса показало эффективность по отношению к контрольному варианту. Среди испытанных наибольшей эффективность обладали 1% раствор серный кислоты и наносера (86% S), которые обеспечили снижение содержание HCO₃¯ и CO₃2- ионов (0.88 и 0.24 мг-экв) до оптимального уровня (0.52 и 0.02 мг-экв). Доля поглощенного натрия до опыта составила 20,8% от суммы, то после инкубации серных мелиорантов она в среднем снизилась до 6,0% от суммы поглощенных оснований, т.е. обеспечилась рассолонцевание почвы. Сильнощелочная реакция (pH 8.7) среды мелиорированных почв доведена практический до слабощелочной (рН 7,9).

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Астық белдеуінің аралас содалы-хлоридті-сульфатты майда кебір топырақтарында күкірт және күкірт құрамдас мелиоранттарды (элементтік күкірт (99,9% S), нанокүкірт (80% S), күкірт құрамдас пульпа (86% S), сұйық күкірт (22,8% S), төмен концентрациялы (1%) күкірт қышқылы және дәстүрлі күкірт құрамдас фосфогипс) инкубациялау бақылау нұсқасына қарағанда тиімділікті көрсетті. Сыналғандардың ішінде күкірт қышқылының 1% ерітіндісі мен нанокүкірт (86% S) ең жоғары тиімділікті көрсетті, бұл HCO₃¯ және CO₃2- иондарының бастапқы мөлшерін (0,88 және 0,24 мг-экв) оңтайлы деңгейге дейін (0,52 және 0,02 мг-экв) төмендетуді қамтамасыз етті. Тәжірибе алдында сіңірілген натрийдің үлесі жалпы жиынтықтан 20,8%-ын құрады, сосын күкірт құрамдас мелиоранттарымен инкубациядан кейін ол сіңірілген жалпы негіздерден орташа есеппен 6,0%-ына дейін төмендеді, осылайша топырақтың кебірсізденуі қамтамасыз етілді. Мелиорацияланған топырақтардың жоғары сілтілі реакциясы (рН 8,7) сәл сілтіліге (рН 7,9) дейін төмендеді.

Level of implementation (in Russian) : не внедрено

Level of implementation (in Kazakh) : енгізілген жоқ

Efficiency (in Russian) : Внесение серных и серосодержащих мелиорантов (элементарная сера (99,9% S), наносера (80% S), серосодержащая пульпа (86% S), жидкая сера (22,8% S), низкоконцентрированная (1%) серная кислота и традиционный серосодержащий фосфогипс) на смешанно содово-хлоридно-сульфатные мелкие солонцы в условиях модельного лабораторного эксперимента показало их разноуровневую эффективность. Их применение обеспечело повышение плодородия указанных почв. Это было установлено по снижению концентрации токсичных ионов в почвенном растворе и по изменению состава поглощенных оснований в лучшую сторону. Например, применение 1% раствора серный кислоты и наносеры (86% S) обеспечили снижение содержание HCO₃¯ и CO₃2- ионов (0.88 и 0.24 мг-экв) до оптимального уровня (0.52 и 0.02 мг-экв).

Efficiency (in Kazakh) : Модельдік зертханалық тәжірибе жағдайында аралас содалы-хлоридті-сульфатты майда кебір топырақтарға күкірт және күкірт құрамдас мелиоранттарды (элементтік күкірт (99,9% S), нанокүкірт (80% S), күкірт құрамдас пульпа (86% S), сұйық күкірт (22,8% S), төмен концентрациялы (1%) күкірт қышқылы және дәстүрлі күкірт құрамдас фосфогипс) қолдану олардың әртүрлі тиімділігін көрсетті. Оларды қолдану бұл топырақтардың құнарлылығының артуын қамтамасыз етті. Бұл топырақ ерітіндісіндегі улы иондар концентрациясының төмендеуімен және сіңірілген негіздердің құрамының оң өзгеруімен анықталды. Мысалы, күкірт қышқылының 1% ерітіндісі мен нанокүкіртті (86% S) қолдану HCO₃¯ және CO₃2- иондарының (0,88 және 0,24 мг-экв) мөлшерін оңтайлы деңгейге (0,52 және 0,02 мг-экв) дейін төмендеуін қамтамасыз етті.

Field of application (in Russian) : почвоведение, экология, сельское хозяйство.

Field of application (in Kazakh) : топырақтану, экология, ауылшаруашылығы.