The object of research, development or design (in Russian) : Оценка экономического воздействия популяций сайгаков (Saiga tatarica) на продуктивность сельскохозяйственных угодий Казахстана.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Қазақстандағы сайғақ (Saiga tatarica) популяциясының ауыл шаруашылығы алқаптарының өнімділігіне экономикалық әсерін бағалау.

Aim of work (in Russian) : Целью исследования в 2025 году является разработка научно обоснованных мер по минимизации экономических потерь и повышению устойчивости сельскохозяйственных товаропроизводителей к воздействию диких животных, прежде всего сайгаков, на основе комплексного анализа агроэкологических и экономических данных.

Aim of work (in Kazakh) : 2025 жылғы зерттеудің мақсаты – агроэкологиялық және экономикалық деректердің кешенді талдауы негізінде, ең алдымен ақбөкендердің әсерінен туындайтын экономикалық шығындарды азайту және ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің тұрақтылығын арттыруға бағытталған ғылыми негізделген шараларды әзірлеу.

Методы исследования (на русском) : В исследовании 2025 года применён комплексный подход, включающий методы дистанционного зондирования Земли (Sentinel-2, Landsat-9) для анализа вегетационного индекса NDVI и выявления деградации пастбищ, а также экономико-статистические методы для оценки динамики популяции сайгаков и их воздействия на продуктивность угодий. Дополнительно использовался агроэкологический метод оценки состояния пастбищных экосистем, основанный на полевых геоботанических наблюдениях, биометрических измерениях травостоя и анализе продуктивности растительного покрова при различном уровне воздействия сайгаков. В качестве вспомогательных инструментов применялись анкетирование сельхозтоваропроизводителей и экспертные оценки для уточнения масштабов ущерба и эффективности регулирующих мер. Такой междисциплинарный подход обеспечил высокую степень научной обоснованности и достоверности результатов, позволив сформировать практические рекомендации по компенсации и минимизации потерь сельскохозяйственных угодий.

Методы исследования (на казахском) : 2025 жылғы зерттеуде кешенді тәсіл қолданылды. Ол қашықтықтан зондтау әдістерін (Sentinel-2, Landsat-9) пайдалана отырып NDVI вегетациялық индексін талдауды және жайылымдардың деградациясын анықтауды, сондай-ақ ақбөкендердің популяциясының динамикасын және олардың алқаптар өнімділігіне ықпалын бағалауға арналған экономикалық-статистикалық әдістерді қамтыды. Қосымша ретінде жайлымдардың экожүйелерінің жағдайын бағалау үшін агроэкологиялық әдіс қолданылды. Ол далалық геоботаникалық бақылауларға, шөп жамылғысының биометриялық өлшеулеріне және ақбөкендердің әртүрлі деңгейдегі әсері кезіндегі өсімдік жамылғысы өнімділігін талдауға негізделді. Залалдың ауқымын және реттеу шараларының тиімділігін нақтылау мақсатында ауыл шаруашылығы тауар өндірушілеріне сауалнама жүргізу және эксперттік бағалау сияқты қосымша құралдар пайдаланылды. Осындай пәнаралық тәсіл нәтижелердің ғылыми негізділігі мен дәлдігін қамтамасыз етіп, ауыл шаруашылығы алқаптарындағы шығындарды өтеу және оларды барынша азайту бойынша практикалық ұсынымдарды қалыптастыруға мүмкіндік берді.

Obtained results and novelty (in Russian) : В результате проведения исследований в 2025 году получены новые данные о влиянии популяции сайгаков на состояние и продуктивность пастбищных экосистем полупустынной зоны Западно-Казахстанской области. Установлено, что чрезмерная концентрация животных приводит к существенному снижению проективного покрытия пастбищ с 68% до 35%, уменьшению высоты травостоя с 28,2 до 16,1 см и снижению урожайности зелёной массы с 5,25 до 1,72 ц/га (на 67,2%). Также зафиксировано падение энергетической ценности кормов с 2,14 до 0,61 ГДж/га и снижение обеспеченности кормовых единиц переваримым протеином с 106 до 58 г. Впервые для оценки потерь продуктивности сельскохозяйственных угодий вследствие потравы сайгаками применён интегрированный подход, сочетающий дистанционное зондирование (NDVI-анализ), полевые агроэкологические исследования и экономико-статистические анализы. Разработана структурированная методика количественной оценки ущерба, основанная на зависимости биомассы от NDVI, что позволило перейти от экспертных к объективным цифровым показателям потерь. Научная новизна работы заключается в разработке методических принципов учёта деградации пастбищ под воздействием сайгаков с использованием спутниковых данных и агроэкологических показателей, а также в формировании рекомендаций по компенсации и субсидированию ущерба сельхозпроизводителям.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : 2025 жылы жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде Батыс Қазақстан облысының шөлейт аймағындағы жайылымдық экожүйелердің жағдайы мен өнімділігіне ақбөкендердің популяциясының әсері туралы жаңа деректер алынды. Анықталғандай, жануарлардың шамадан тыс шоғырлануы жайылымдардың проективтік жамылғысының 68%-дан 35%-ға дейін төмендеуіне, шөп жамылғысының биіктігінің 28,2 см-ден 16,1 см-ге дейін қысқаруына, сондай-ақ жасыл масса өнімділігінің 5,25-тен 1,72 ц/га-ға дейін (67,2%) төмендеуіне алып келеді. Сонымен қатар, жемшөптің энергия сыйымдылығы 2,14-тен 0,61 ГДж/га-ға дейін, ал корм бірліктерінің қорытылатын протеинмен қамтамасыз етілуі 106-дан 58 г-ға дейін азайғаны тіркелді. Ақбөкендердің таптауы салдарынан ауыл шаруашылығы алқаптарының өнімділік шығынын бағалау үшін алғаш рет қашықтықтан зондтау (NDVI талдауы), агроэкологиялық далалық зерттеулер және экономикалық-статистикалық әдістерді біріктіретін интеграцияланған тәсіл қолданылды. NDVI мен биомасса арасындағы тәуелділікке негізделген құрылымдық сандық бағалау әдістемесі әзірленіп, ол сараптамалық бағалаудан объективті цифрлық көрсеткіштерге көшуге мүмкіндік берді. Зерттеудің ғылыми жаңалығы — спутниктік деректер мен агроэкологиялық көрсеткіштерді пайдалана отырып, ақбөкендердің әсерінен жайылымдардың деградациясын есепке алу әдістемелік қағидаттарын әзірлеу, сондай-ақ ауыл шаруашылығы өндірушілеріне залалды өтеу және субсидиялау бойынша ұсыныстарды қалыптастыру.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Градация ущерба по ΔNDVI: незначительный: спад < 5% (потеря продуктивности 0-10%), умеренный: спад 5-15% (потеря 10-30%), значительный: спад 15-30% (потеря 30-60%), критический: спад > 30% (потеря > 60%). Площадь деградированных пастбищ (2024 г.) 28.1 млн га (из них 2.05 млн га - сильная деградация). Агроэкологические показатели: снижение проективного покрытия пастбищ – с 68% до 35%, падение урожайности зелёной массы – с 5,25 до 1,72 ц/га (потери ≈67%), снижение выхода переваримого протеина – с 0,17 до 0,02 ц/га, потери обменной энергии – с 2,14 до 0,61 ГДж/га (минус 71,5%).

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : ΔNDVI бойынша залалдың градациясы: елеусіз: төмендеу < 5% (өнімділіктің жоғалуы 0–10%), орташа: төмендеу 5–15% (өнімділіктің жоғалуы 10–30%), едәуір: төмендеу 15–30% (өнімділіктің жоғалуы 30–60%). Сындарлы: төмендеу > 30% (өнімділіктің жоғалуы > 60%). Деградацияға ұшыраған жайылымдардың ауданы (2024 ж.) — 28,1 млн га (соның ішінде 2,05 млн га — күшті деградация). Агроэкологиялық көрсеткіштер: жайылымдардың проективті жамылғысының төмендеуі – 68%-дан 35%-ға дейін, жасыл масса өнімділігінің төмендеуі – 5,25 ц/га-дан 1,72 ц/га-ға дейін (шығын ≈67%), қорытылатын протеин шығымының азаюы – 0,17 ц/га-дан 0,02 ц/га-ға дейін, алмасу энергиясының жоғалуы – 2,14-тен 0,61 ГДж/га-ға дейін (төмендеу 71,5%).

Level of implementation (in Russian) :

Level of implementation (in Kazakh) :

Efficiency (in Russian) : Эффективность проекта определяется научной, экологической и экономической значимостью полученных результатов. Проведённые исследования позволили на региональном уровне обосновать количественные показатели потерь продуктивности пастбищ под воздействием сайгаков и разработать практические рекомендации для сельхозпроизводителей. Разработанная методика оценки потерь с использованием NDVI и экономико-экологических индикаторов обеспечивает снижение субъективности экспертных оценок на 40% и позволяет внедрить систему цифрового мониторинга деградации угодий. Применение предложенных мер управления рисками (индексное страхование, буферные зоны, пастбищеоборот) способно сократить экономический ущерб сельхозпредприятий на 30% в год. Реализация рекомендаций проекта способствует формированию механизмов устойчивого взаимодействия между аграрным сектором и природоохранной системой, а также укреплению продовольственной и экологической безопасности региона.

Efficiency (in Kazakh) : Жобаның тиімділігі алынған нәтижелердің ғылыми, экологиялық және экономикалық маңыздылығымен айқындалады. Жүргізілген зерттеулер ақбөкендердің әсерінен жайылымдар өнімділігінің төмендеуін аймақтық деңгейде сандық тұрғыдан негіздеуге және ауыл шаруашылығы өндірушілері үшін практикалық ұсынымдар әзірлеуге мүмкіндік берді. NDVI мен экономикалық-экологиялық индикаторларды пайдалана отырып әзірленген шығынды бағалау әдістемесі сараптамалық бағалаудың субъективтілігін 40% төмендетеді және алқаптардың деградациясын цифрлық мониторингтеу жүйесін енгізуге жағдай жасайды. Ұсынылған тәуекелдерді басқару шараларын (индекстік сақтандыру, буферлік аймақтар, жайылым айналымы) қолдану ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының экономикалық шығынын жылына 30% азайта алады. Жобаның ұсынымдарын іске асыру аграрлық сектор мен табиғатты қорғау жүйесінің арасындағы тұрақты өзара іс-қимыл тетіктерін қалыптастыруға, сондай-ақ өңірдің азық-түлік және экологиялық қауіпсіздігін нығайтуға ықпал етеді.

Field of application (in Russian) : Результаты проекта могут применяться Министерством сельского хозяйства РК, местными исполнительными органами и сельхозтоваропроизводителями для оценки потерь продуктивности угодий, разработки программ субсидирования и страхования ущерба от диких животных. Разработанная методика на основе NDVI и экономико-экологических показателей используется для мониторинга деградации пастбищ, планирования пастбищеоборота и повышения устойчивости аграрного сектора к природным и биологическим рискам.

Field of application (in Kazakh) : Жобаның нәтижелерін Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі, жергілікті атқарушы органдар және ауыл шаруашылығы тауар өндірушілері алқаптардың өнімділік шығындарын бағалау, субсидиялау бағдарламаларын әзірлеу және жабайы жануарлардан келетін залалды сақтандыру жүйесін құру мақсатында қолдана алады. NDVI және экономикалық-экологиялық көрсеткіштерге негізделген әзірленген әдістеме жайылымдардың деградациясын мониторингтеу, жайылым айналымын жоспарлау және аграрлық сектордың табиғи және биологиялық тәуекелдерге төзімділігін арттыру үшін пайдаланылады.