The object of research, development or design (in Russian) : Процессы индуцированного канцерогенеза при изолированном и сочетанном воздействии γ‑облучения и шестивалентного хрома (Cr(VI)) у крыс, включая трансгенерационные эффекты у потомства облучённых родителей. Профилактический потенциал двух фитопрепаратов местного происхождения — «Лопуха корня масло» и «Крапивы масло».

The object of research, development or design (in Kazakh) : Егеуқұйрықтардағы γ‑сәулеленудің және алты валентті хромның (CR(VI)) оқшауланған және біріктірілген әсеріндегі индукцияланған канцерогенез процестері, соның ішінде Сәулеленген ата-аналардың ұрпақтарындағы трансгенерациялық әсерлер. Жергілікті шыққан екі фитопрепараттың профилактикалық әлеуеті - "түбірлік Лопуха майы "және" қалақай майы".

Aim of work (in Russian) : Оценить эффективность антиканцерогенного (химиопрофилактического) действия указанных фитопрепаратов на индуцированный канцерогенез у самок крыс и у потомства облучённых самцов в условиях γ‑облучения и/или воздействия Cr(VI).

Aim of work (in Kazakh) : Аталған фитопрепараттардың әйел егеуқұйрықтардағы және γ‑сәулелену және/немесе Cr (VI) әсер ету жағдайында Сәулеленген еркектердің ұрпақтарындағы индукцияланған канцерогенезге канцерогенге қарсы(химиопрофилактикалық) әсерінің тиімділігін бағалау.

Методы исследования (на русском) : Модели и воздействия. Радиационный канцерогенез (самки): однократное тотальное γ‑облучение 4 Гр (Co‑60) на установке Teragam. Наблюдение 16 месяцев. Химический канцерогенез (самки): Cr(VI) как K₂Cr₂O₇ в питьевой воде, 180 мг/л, 3 месяца. Отдельно и в сочетании с γ‑облучением. Трансгенерационный канцерогенез (потомство): самцы‑производители получают 1 Гр γ‑облучения; полученное потомство (самцы) с 3‑месячного возраста 3 месяца получает Cr(VI) 180 мг/л; часть — с «Лопуха корня масло» (9 месяцев наблюдения). Интервенции (фитопрепараты). «Лопуха корня масло» и «Крапивы масло» по 2,5 мл/кг в/желудочно, ежедневно; старт с 11‑го дня после облучения; длительность у самок — 16 мес. Группы и объём. 7 групп у самок (интакт; облучение; облучение+фитопрепараты; облучение+Cr(VI); облучение+Cr(VI)+фитопрепараты). Конечные точки. Онкологические: частота, множественность, локализация и гистотип опухолей; выживаемость; «проценты ингибирования» по локализациям. Генотоксичность: микронуклеус‑тест (эритроциты костного мозга; дополнительно — щитовидная железа). Оксидативный стресс/АОС: МДА, каталаза, СОД, (закупка GPX1 — по смете). Воспаление/сигналинг: IL‑1, IL‑6, IL‑10, TNF‑α, NF‑κB. Цитогенетика половых клеток: учёт аномальных спермиев. Патолого‑ и гистоморфология основных органов/опухолей. Статистика. Kolmogorov–Smirnov, t‑тест Стьюдента, Манна–Уитни U, Краскела–Уоллиса, χ²; описательная статистика (M±SD/Me [q25–q75]).

Методы исследования (на казахском) : Модельдер мен әсерлер. Радиациялық канцерогенез (әйелдер): Teragam қондырғысында 4 Гр (Co‑60) бір реттік толық γ‑сәулелену. 16 айлық бақылау. Химиялық канцерогенез (әйелдер): Cr(VI) ауыз судағы K₂cr₂o как ретінде, 180 мг/л, 3 ай. Бөлек және γ-сәулеленумен бірге. Трансгенерациялық канцерогенез( ұрпақ): еркек өндірушілер 1 гр γ‑сәулелену алады; алынған ұрпақ (еркектер) 3 айдан бастап 3 айға дейін CR(VI) 180 мг/л алады; бөлігі‑"түбір Лопуха майы" (9 айлық бақылау). Интервенциялар (фитопрепараттар). "Лопуха тамыры майы" және "қалақай майы" 2,5 мл/кг в/асқазан, күн сайын; сәулеленуден кейінгі 11-ші күннен басталады; әйелдерде ұзақтығы — 16 ай. Топтар мен көлем. Әйелдердегі 7 топ(интакт; сәулелену; сәулелену+фитопрепараттар; сәулелену+Cr(VI); сәулелену+CR (VI)+фитопрепараттар). Соңғы нүктелер. Онкологиялық: ісіктердің жиілігі, көптігі, локализациясы және гистотипі; өмір сүру деңгейі; локализация бойынша "тежелу пайызы". Генотоксичность: микронуклеус сынағы (сүйек кемігінің эритроциттері; қосымша — қалқанша безі). Тотығу стрессі / aos: MDA, каталаза, SOD, (gpx1 сатып алу — смета бойынша). Қабыну / сигнал беру: IL‑1, IL‑6, IL‑10, TNF‑α, NF‑κB. Жыныс жасушаларының цитогенетикасы: қалыптан тыс сперматозоидтарды есепке алу. Негізгі органдардың/ісіктердің патологиялық және гистоморфологиясы. Статистика. Kolmogorov-Smirnov, студенттің t-тесті, Манн-Уитни U, Краскела-Уоллис, φ2; сипаттамалық статистика(m±SD / Me [q25-q75]).

Obtained results and novelty (in Russian) : Результаты. Мутагенез/канцерогенезге γ (1-4 Гр) және Cr(VI) (180 мг/л) зиянды әсерлерін және олардың жыныс/АОС және цитокин күйімен байланысын сандық бағалау. "Түбір Лопуха майының" және "қалақай майының" ісіктердің жиілігіне/көптігіне және жүйелік қабынуға тежегіш әсерінің дәлелі (локализация бойынша "тежелу пайызын" есептей отырып). Сәулеленген еркек ұрпақтарының химиялық канцерогенезге жоғары сезімталдығын растау/жоққа шығару және оны түзету "түбір Лопуха май". Ғылыми жаңалық. Біріктірілген радиациялық‑химиялық канцерогенезді кешенді бағалау (γ+CR(VI)) тотығу стрессімен, цитокиндік профильмен және мутагенезбен байланысты — Сәулеленген жануарларда да, ұрпақтарда да (трансгенерациялық әсерлер). Трансгенерациялық модельде бағалауды қоса алғанда, радиациялық және радиациялық‑хромдық канцерогенездің химиопрофилактикасы ретінде екі жергілікті фитопрепаратты (лопуха мен қалақайдың май сығындылары) клиникаға дейінгі тексеру (бұрын жүргізілмеген). Сәулелік емдеудегі онкопациенттердің ықтимал ілеспе терапиясы үшін клиникаға дейінгі деректерді алу арқылы TRL жоспарлы өсуі 2-ден 7-ге дейін.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Результаты. Количественная оценка повреждающих эффектов γ (1–4 Гр) и Cr(VI) (180 мг/л) на мутагенез/канцерогенез и их связь с ПОЛ/АОС и цитокиновым статусом. Доказательства ингибирующего влияния «Лопуха корня масло» и «Крапивы масло» на частоту/множественность опухолей и системное воспаление (с расчётом «процентов ингибирования» по локализациям). Подтверждение/опровержение повышенной чувствительности потомства облучённых самцов к химическому канцерогенезу и её коррекции «Лопуха корня масло». Научная новизна. Комплексная оценка сочетанного радиационно‑химического канцерогенеза (γ+Cr(VI)) со связью с оксидативным стрессом, цитокиновым профилем и мутагенезом — как у облучённых животных, так и у потомства (трансгенерационные эффекты). Доклиническая проверка двух местных фитопрепаратов (масляные экстракты лопуха и крапивы) как средств химиопрофилактики радиационного и радиационно‑хромового канцерогенеза, включая оценку в трансгенерационной модели (что ранее не проводилось). Плановый рост TRL с 2 до 7 за счёт получения доклинических данных для возможной сопроводительной терапии онкопациентов на лучевом лечении.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Дозы: 4 Гр (самки); 1 Гр (самцы‑производители); Cr(VI) 180 мг/л (3 мес). Интервенции: «Лопуха корня масло»/«Крапивы масло» — 2,5 мл/кг/сут, 16 мес (самки) и 9 мес (часть потомства). Объёмы: 350–400 самок + 200–250 потомков; 7 групп у самок; полная аутопсия, гистология, биохимия, иммунология, цитогенетика. TRL: старт 2 → целевой 7

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Дозалары: 4 Гр (әйелдер); 1 гр(еркек өндірушілер); Cr (VI) 180 мг/л (3 ай). Интервенциялар:"түбір Лопуха майы"/" қалақай майы " — тәулігіне 2,5 мл/кг, 16 ай (аналық) және 9 ай (ұрпақтың бөлігі). Көлемі: 350-400 аналық + 200-250 ұрпақ; аналықтардағы 7 топ; толық аутопсия, гистология, биохимия, иммунология, цитогенетика. TRL: старт 2 → целевой 7

Level of implementation (in Russian) : статья

Level of implementation (in Kazakh) : статья

Efficiency (in Russian) : Сильные стороны: полнофакторный дизайн (γ, Cr(VI), их сочетание; самки и потомство), широкий набор биомаркеров, длительное наблюдение, чётко описанная лабораторная база, ориентация на трансгенерационные эффекты, фокус на доклинике и TRL‑рост.

Efficiency (in Kazakh) : Күшті жақтары: толық факторлы дизайн(γ, Cr (VI), екеуінің тіркесімі; әйелдер мен ұрпақтар), биомаркерлердің кең жиынтығы, ұзақ мерзімді бақылау, нақты сипатталған зертханалық база, трансгенерациялық әсерлерге назар аудару, клиникаға дейінгі фокус және TRL‑өсу.

Field of application (in Russian) : Радиационная медицина и онкология: сопроводительная терапия для снижения отдалённых генотоксических эффектов лучевого лечения; потенциальная химиопрофилактика вторичных неоплазий (после доклиники/клинической апробации). Экологическая и профессиональная медицина: население биогеохимических провинций (хром), группы хронического низкодозового облучения (медперсонал и др.). Образование и трансфер знаний: семинары для экологов/токсикологов/радиобиологов/врачей; публикации и выступления.

Field of application (in Kazakh) : Радиациялық медицина және онкология: сәулелік емдеудің алыс генотоксикалық әсерін төмендетуге арналған ілеспе терапия; қайталама неоплазиялардың ықтимал химиопрофилактикасы (клиникаға дейінгі/клиникалық апробациядан кейін). Экологиялық және кәсіптік медицина: Биогеохимиялық провинциялардың халқы (хром), созылмалы төмен дозалы сәулелену топтары (медперсонал және т.б.). Білім беру және білім беру: экологтарға/токсикологтарға/радиобиологтарға/дәрігерлерге арналған семинарлар; жарияланымдар мен баяндамалар.