The object of research, development or design (in Russian) : Предметом исследования являются тяжелые металлы в системе «почва-растение» на сельскохозяйственных полях нашего южного региона.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Оңтүстік өңіріміздің ауылшаруашылық алқаптарындағы «топырақ-өсімдік» жүйесіндегі ауыр металдар зерттеу нысаны болып табылады.

Aim of work (in Russian) : Исследование процессов накопления и распределения тяжелых металлов в сельскохозяйственных растениях, выращиваемых на юге страны вблизи транспортных развязок и важных объектов народного хозяйства.

Aim of work (in Kazakh) : Елiмiздiң oңтүстiгiнде aвтoкөлiк жол тораптарының мaңындa және хaлық шaруaшылығынa мaңызды нысaндaрғa жaқын өсiрiлетiн aуыл шaруaшылығы өсiмдiктерiнде aуыр метaлдaрдың жинaлуы мен oлaрдың тaрaлу үрдістерін зерттеу.

Методы исследования (на русском) : Образцы растений брались только из съедобных частей, за исключением корневой зоны, вместе с почвой с глубины 0–20 см. Каждый образец охватывал 1–5 м² и включал 5–10 растений, отобранных случайным образом. Образцы помещались в полиэтиленовые пакеты, маркировались и доставлялись в лабораторию в охлаждённом виде. В лаборатории образцы очищались от видимых примесей, промывались дистиллированной водой, сушились при комнатной температуре 30–60 мин, затем в сушильном шкафу при 60–70 °C до постоянной массы, измельчались и перемешивались. Почвенные и растительные образцы (огурцы, помидоры, дыни, арбузы) промывались проточной и дистиллированной водой, сушились при 70 °C, измельчались в фарфоровой ступке и просеивались через сито 1 мм (ГОСТ 26929–94). Минерализация проводилась открытым способом с концентрированной азотной кислотой и перекисью водорода при 120 °C; растворы фильтровались и доводились до объёма дистиллированной водой (ГОСТ 30178–96). Концентрации Pb, Cd и Zn определялись методом атомно-абсорбционной спектрометрии (AAS, AA-7000 Shimadzu, Япония) с калибровкой по стандартным растворам. Каждое измерение повторялось трижды; результаты выражены в мг/кг сухой массы. Для оценки переноса металлов в растения сравнивались концентрации в почве и съедобных частях, что позволяло определить степень биологической доступности и возможное влияние на окружающую среду.

Методы исследования (на казахском) : Өсімдіктердің үлгілері тек жеуге жарамды бөліктерінен, тамырға жақын аймақтан тыс, 0–20 см тереңдіктен топырақ үлгілерімен бірге алынды. Әр үлгі 1–5 м² ауданды қамтып, 5–10 өсімдік кездейсоқ таңдап алынды. Үлгілер полиэтилен пакеттеріне салынып, маркелеп, салқын күйде зертханаға жеткізілді. Зертханада үлгілер механикалық әдіспен тазартылып, дистилденген сумен жуылды, бөлме температурасында 30–60 минут ауада кептірілді, кейін 60–70 °C температурада кептіргіште тұрақты массаға дейін кептіріліп, зертханалық диірменде ұнтақталды және араластырылды. Топырақ пен өсімдік үлгілері (қияр, қызанақ, қауын, қарбыз) проточна сумен, соңында дистилденген сумен жуылады, 70 °C температурада кептіріліп, фарфор келіде ұнтақталып, 1 мм електен өткізілді (ГОСТ 26929–94). Минералдандыру ашық әдіспен концентрлі азот қышқылы мен сутек асқын тотығымен 120 °C температурада жүргізілді; ерітінді сүзіліп, дистилденген сумен көлемі толықтырылды (ГОСТ 30178–96). Pb, Cd және Zn концентрациялары атомды-абсорбциялық спектрометриямен (AAS, AA-7000 Shimadzu, Жапония) анықталды, стандартты ерітінділермен калибрленді. Әр өлшеу үш рет қайталанып, нәтижелер мг/кг құрғақ массада берілді. Өсімдіктерге металдардың енуін бағалау үшін топырақтағы және өсімдіктің жеуге жарамды бөлігіндегі концентрациялары салыстырылды, бұл биологиялық қолжетімділік пен қоршаған ортаға ықпалын анықтауға мүмкіндік берді.

Obtained results and novelty (in Russian) : Топографические исследования показали, что почвы вдоль основной магистрали, связывающей Казахстан и Узбекистан, загрязнены тяжелыми металлами, в частности свинцом (Pb), цинком (Zn) и кадмием (Cd). В почвенных образцах на расстоянии 2–5 м от дороги концентрации металлов были максимальными, при увеличении расстояния – значительно снижались. Порядок убывания: Pb > Zn > Cd. Основными источниками свинца являются автомобильные выхлопы, износ шин и тормозных колодок. Свинец обладает низкой подвижностью в почве, адсорбируется органоминеральными комплексами и слабо проникает в глубокие слои, что приводит к его накоплению в надземных частях растений. Цинк присутствует в среднем количестве, кадмий – в минимальных концентрациях. Цинк и кадмий более подвижны, мигрируют в глубокие слои почвы, но их проникновение в растения ограничено биологическими барьерами. При длительном антропогенном воздействии кадмий может накапливаться в овощах и других продуктах питания, представляя потенциальную опасность для здоровья человека. Новизна исследования: • Определены концентрации тяжелых металлов в почвах на расстоянии 2–30 м от дороги и выявлена закономерность их пространственного распределения. • Сравнительно оценены особенности миграции Pb, Zn и Cd в почве и их проникновения в растения. • Получены выводы о долгосрочном экологическом воздействии автомобильных дорог, что важно для планирования мер охраны окружающей среды.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Қазақстан мен Өзбекстанды байланыстыратын негізгі магистраль бойындағы топырақтар ауыр металдармен, атап айтқанда қорғасын (Pb), мырыш (Zn) және кадмий (Cd)мен ластанғаны анықталды. Жолдан 2–5 метр қашықтықтағы топырақ үлгілерінде концентрация ең жоғары, ал қашықтық артқан сайын төмендеді. Төмендеу тәртібі: Pb > Zn > Cd. Қорғасынның негізгі көзі автомобиль шығарындылары, дөңгелек тозу бөлшектері және тежегіш қалдықтары болып табылады. Қорғасын топырақта қозғалғыштығы төмен, терең қабаттарға енуі шектеулі, сондықтан өсімдіктердің жер үсті бөліктерінде жиналады. Мырыш орташа, кадмий ең төмен деңгейде тіркелді. Цинк пен кадмий топырақта жоғары қозғалғыштыққа ие, терең қабаттарға миграцияланады, бірақ өсімдіктерге енуі биологиялық кедергілермен шектеледі. Ұзақ мерзімді антропогендік әсер кезінде кадмий көкөніс және азық-түлік өнімдерінде жинақталып, адам денсаулығы үшін ықтимал қауіп төндіреді. Жаңашылдығы: • Жол бойындағы 2–30 м аралығындағы ауыр метал концентрациялары мен олардың таралу заңдылығы нақты анықталды. • Қорғасын, мырыш және кадмийдің топырақтағы миграциясы мен өсімдіктерге ену деңгейі салыстырмалы түрде бағаланды. • Автокөлік жолдарының ұзақ мерзімді антропогендік әсері мен экологиялық салдары туралы қорытындылар алынды, бұл қоршаған ортаны қорғау шараларын жоспарлауға маңызды дерек болып табылады.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Не предусмотрено

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Қарастырылмаған

Level of implementation (in Russian) : Результаты исследования могут быть использованы для оценки накопления тяжелых металлов в «почва–растение» системе на сельскохозяйственных угодьях Южного региона, определения уровня загрязнения вблизи автомобильных дорог и применения в практике экологического мониторинга.

Level of implementation (in Kazakh) : Зерттеу нәтижелері Оңтүстік өңірдегі ауылшаруашылық алқаптарында ауыр металдардың («топырақ–өсімдік» жүйесі) жинақталуын бағалау, жол маңындағы ластану деңгейін анықтау және экологиялық мониторинг жүргізу тәжірибесіне қолдануға болады.

Efficiency (in Russian) : После завершения проекта разработанный метод можно коммерциализировать.

Efficiency (in Kazakh) : Жоба аяқталғаннан кейін әзірленген әдісті коммерцияландыруға болады.

Field of application (in Russian) : Промышленная экология

Field of application (in Kazakh) : Өндірісітік экология