The object of research, development or design (in Russian) : Керамические материалы сохранившихся в виде крупных керамических изделий или их фрагменты найденные во время археологических работ.

The object of research, development or design (in Kazakh) : Археологиялық жұмыстар кезінде табылған ірі керамикалық бұйымдар немесе олардың сынықтары түрінде сақталған керамикалық материалдар.

Aim of work (in Russian) : Целью проекта является детальные исследования ядерно-физическими методами структурной диагностики изделий и фрагментов керамического производства древних культурно-исторических общностей на территории современного Казахстана

Aim of work (in Kazakh) : Жобаның мақсаты қазіргі Қазақстан аумағындағы ежелгі мәдени-тарихи қауымдастықтардың керамикалық бұйымдары мен фрагменттерін құрылымдық диагностикалаудың ядролық физикалық әдістерін қолдана отырып егжей-тегжейлі зерттеу болып табылады.

Методы исследования (на русском) : Следующие методы неразрушающей структурной диагностики были привлечены для исследования керамических археологических материалов: нейтронная и рентгеновская дифракция, нейтронная томография, рамановская спектроскопия

Методы исследования (на казахском) : Керамикалық археологиялық материалдарды зерттеу үшін бұзылмайтын құрылымдық диагностиканың келесі әдістері қолданылды: нейтрондық және рентгендік дифракция, нейтрондық и рентгендік томография, Раман спектроскопиясы.

Obtained results and novelty (in Russian) : С помощью нейтронной томографии изучены пространственное расположение, распределение размеров и форма внутренних пор в нескольких археологических керамических сосудах из могильника Актерек в Жамбылском районе Алматинской области Республики Казахстан. На основе полученных нейтронных данных проведена сегментация внутренних пор и рассчитана величина пористости древних керамических образцов. Анализ данных структурной томографии показал, что керамические материалы содержат большое количество относительно мелких пор со средним диаметром менее 1,5 мм, в то время как некоторые керамические изделия имели более крупные поры или полости диаметром более 2 мм. Кроме того, наблюдаются различия в морфологических параметрах крупных и мелких пор. Было высказано предположение, что эти крупные поры образовались в результате температурных изменений во время обжига гончарной керамики. Также с помощью рамановской спектроскопии были сняты относительные смещения пиков в спектре для группы углерода, как индикатора температуры обжига керамических материалов, подтверждает это предположение. Керамические объекты были разделены на две большие группы на основе результатов температурного обжига, и была обнаружена существенная разница: были обнаружены те, которые были обожжены при температуре ~680 °C и 720 °C.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Нейтрондық томография Қазақстан Республикасы Алматы облысының Жамбыл ауданындағы Ақтерек қорымынан табылған бірнеше археологиялық керамикалық ыдыстардағы ішкі кеуектердің кеңістіктік орналасуын, өлшемдерінің таралуын және пішінін зерттеу үшін қолданылды. Алынған нейтрондық деректер негізінде ішкі кеуектер сегменттеліп, ежелгі керамикалық үлгілердің кеуектілігі есептелді. Құрылымдық томография деректерін талдау керамикалық материалдарда орташа диаметрі 1,5 мм-ден аз салыстырмалы түрде кішкентай кеуектердің көп екенін, ал кейбір керамикалық бөліктерде диаметрі 2 мм-ден асатын үлкен кеуектер немесе қуыстар болғанын көрсетті. Сонымен қатар, үлкен және кіші кеуектердің морфологиялық параметрлеріндегі айырмашылықтар байқалды. Бұл үлкен кеуектер қыш бұйымдарды күйдіру кезінде температураның өзгеруі нәтижесінде пайда болған деген болжам жасалды. Раман спектроскопиясы көміртегі тобының спектріндегі салыстырмалы шыңдардың ығысуын тіркеу үшін де қолданылды, бұл керамикалық материалдардың күйдіру температурасының көрсеткіші, бұл гипотезаны растайды. Керамикалық заттар күйдіру температурасының нәтижелеріне негізінде екі үлкен топқа бөлінді және айтарлықтай айырмашылық табылды: ~680°C және 720°C температурада күйдірілгені анықталды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Применение метода нейтронной томографии позволило получить полную трёхмерную информацию без разрушения артефактов, что экономит ресурсы музеев и лабораторий. Время реконструкции одного образца — около 4–5 часов (включая съёмку и обработку данных). Метод обеспечивает высокую информативность при минимальных затратах на подготовку образцов. Полученные данные могут быть использованы для оптимизации процессов реставрации, создания цифровых архивов и повышения эффективности археометрических исследований.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Нейтрондық томографияны қолдану артефактілерді жоймай, толық үш өлшемді ақпарат алуға, мұражайлар мен зертханалардың ресурстарын үнемдеуге мүмкіндік берді. Бір үлгіні қалпына келтіру уақыты шамамен 4-5 сағатты құрайды (деректерді алу және өңдеуді қоса алғанда). Бұл әдіс үлгіні дайындаудың минималды шығындарымен жоғары ақпарат беруді қамтамасыз етеді. Алынған деректерді қалпына келтіру процестерін оңтайландыру, сандық мұрағаттарды жасау және археологиялық зерттеулердің тиімділігін арттыру үшін пайдалануға болады.

Level of implementation (in Russian) : В данной работе были внедрены и продемонстрированы методы нейтронной радиографии и томографии при изучении археологических керамических сосудов для получения 3D-моделей, сегментации внутреннего объема пор и анализа распределения размеров и форм пор, что позволяет сделать выводы о технике обжига и сохранности образцов.

Level of implementation (in Kazakh) : Бұл жұмыста археологиялық керамикалық ыдыстарды зерттеуде 3D модельдерді алу, ішкі кеуек көлемін сегменттеу және кеуек өлшемдері мен пішіндерінің таралуын талдау үшін нейтронды радиография және томография әдістері енгізіліп, көрсетілді, бұл күйдіру техникасы мен үлгілерді сақтау туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді.

Efficiency (in Russian) : В исследованы методы нейтронной рабдиографии и томгарфии были эффективны и показаны получение 3D моделей и анализ пористости (примерно 0.08%–0.39%), размеров пор и их пространственные распределения. Эти параметры являются ключевыми для анализа технологий изготовления керамики и условий обжига. Данный метод позволяет выявлять скрытые пустоты, неоднородности, трещины, дефекты обжига и включения, полностью недоступные для визуального осмотра. Метод обеспечивает стабильный результат при повторных сканированиях и позволяет сравнивать объекты разных коллекций и периодов, формируя единый цифровой стандарт.

Efficiency (in Kazakh) : Нейтронды радиография және томография әдістері зерттеліп, 3D модельдерді жасауда және кеуектілікті (шамамен 0,08%–0,39%), кеуек өлшемдерін және олардың кеңістіктік таралуын талдауда тиімді екені көрсетілді. Бұл параметрлер керамика өндірісі технологияларын және күйдіру жағдайларын талдау үшін маңызды болып табылады. Бұл әдіс көзбен тексеруге мүлдем қол жетімсіз жасырын бос орындарды, біртекті еместіктерді, жарықтарды, күйдіру ақауларын және қосындыларды анықтауға мүмкіндік береді. Ол қайталап сканерлеу арқылы біркелкі нәтижелер береді және әртүрлі коллекциялар мен кезеңдерден алынған нысандарды салыстыруға мүмкіндік береді, бірыңғай сандық стандарт жасайды.

Field of application (in Russian) : Полученные результаты будет использоваться при воссоздании традиций южного и восточного Казахстана на основе комплексного подхода к созданию исторической картины развития технологии получения керамики и определению ее истоков с применением методов археологии и истории, технико-технологического подхода, современных достижений в области математического моделирования технологического процесса.

Field of application (in Kazakh) : Алынған нәтижелер қыш технологиясының дамуының тарихи бейнесін жасауға және археологиялық және тарихи әдістерді, техникалық және технологиялық тәсілді және технологиялық процесті математикалық модельдеу саласындағы заманауи жетістіктерді пайдалана отырып, оның шығу тегін анықтауға кешенді көзқарас негізінде оңтүстік және шығыс Қазақстанның дәстүрлерін қайта құру үшін пайдаланылады.