The object of research, development or design (in Russian) : Моренно-ледниковые озера восточной части Иле Алатау

The object of research, development or design (in Kazakh) : Іле Алатауының шығыс бөлігіндегі мұздықтық-мореналық көлдер

Aim of work (in Russian) : Разработать региональную геоинформационную систему для мониторинга и оценки прорывоопасности моренно-ледниковых озер восточной части Иле Алатау с использованием данных ДЗЗ, с БПЛА и ГИС-технологий.

Aim of work (in Kazakh) : Іле Алатауының шығыс бөлігіндегі мұздықтық-мореналық көлдердің ақтарылу қауіптілігін бақылау және бағалау үшін ЖҚЗ, ҰҰА мәліметтерін және ГАЖ-технологияларын пайдалана отырып, өңірлік геоақпараттық жүйені әзірлеу.

Методы исследования (на русском) : В исследовании использован комплекс современных геоинформационных, дистанционных и полевых методов, обеспечивший многоуровневый анализ гидрологических и геоморфологических процессов. Методологический подход включал применение ГИС-технологий для систематизации и интеграции различных источников информации, анализ спутниковых снимков Sentinel-2, Landsat для мониторинга динамики озерных систем, аэрофотосъемку с использованием БПЛА для получения детализированных цифровых моделей рельефа, фотограмметрическую обработку для создания высокоточных ортофотопланов и ЦМР, интеграцию архивных, ведомственных и паспортных данных ГУ «Казселезащита» по МЛО и зарегистрированным селям, а также картографический анализ для построения тематических карт и классификации состояния моренно-ледниковых озер.

Методы исследования (на казахском) : Зерттеуде гидрологиялық және геоморфологиялық процестерді көпдеңгейлі талдауды қамтамасыз еткен заманауи геоақпараттық, қашықтықтан зондтау және далалық әдістер кешені қолданылды. Әдіснамалық тәсіл әртүрлі ақпарат көздерін жүйелеу мен біріктіруге арналған ГАЖ-технологияларды қолдануды, көлдік жүйелердің динамикасын бақылау үшін Sentinel-2 және Landsat спутниктік мәліметтерін талдауды, жер бедерінің детальді сандық модельдерін алу мақсатында ҰҰА көмегімен аэрофототүсірілім жүргізуді, жоғары дәлдіктегі ортофотожоспарлар мен жер бедерінің сандық моделін (ЖБСМ) құруға арналған фотограмметриялық өңдеуді, сондай-ақ «Қазселденқорғау» ММ мұздықтық-мореналық көлдерге және жүріп өткен сел тасқындарына қатысты архивтік, ведомстволық және паспорттық мәліметтерін интеграциялауды қамтыды. Бұған қоса, мұздықтық-мореналық көлдердің жай-күйін жіктеу және олардың кеңістіктік динамикасын бейнелейтін тақырыптық карталарды жасау үшін картографиялық талдау жүргізілді.

Obtained results and novelty (in Russian) : Сформирована комплексная научно-методическая база данных о моренно-ледниковых озерах, охватывающая архивные, ведомственные, фондовые материалы, паспортные данные ГУ «Казселезащита», а также актуальные результаты дистанционного и наземного мониторинга. Создание данной базы было направлено на формирование единого, научно верифицированного информационного ресурса, обеспечивающего целостное понимание состояния и динамики моренно-ледниковых озер, а также выявление закономерностей их распределения. Одним из ключевых этапов работы стал детальный анализ современных космических снимков высокого разрешения, а также аэрофотоснимков, что позволило идентифицировать местоположение МЛО, уточнить границы водной поверхности и определить особенности их многолетней динамики. Использование ДЗЗ было ориентировано на выявление пространственно-временных изменений, связанных с отсупанием ледников и формированием потенциально прорывоопасных озер. Для повышения точности анализа и проверки результатов интерпретации космических снимков были проведены полевые работы с применением БПЛА. Использование БПЛА позволило получить сверхвысокодетализированные данные, необходимые для построения трехмерных моделей уязвимых участков селевой опасности.

Obtained results and novelty (in Kazakh) : Ғылыми-зерттеу жұмысы барысында мұздықтық-мореналық көлдерге қатысты архивтік, ведомстволық, қорлық материалдар, «Қазселденқорғау» ММ паспорттық мәліметтері, сондай-ақ қашықтықтан зондтау және жер беті мониторингінің өзекті мәліметтерін қамтитын кешенді ғылыми-әдістемелік мәліметтер базасы қалыптастырылды. Бұл базаны құрудың негізгі мақсаты – мұздықтық-мореналық көлдердің жай-күйі мен динамикасы туралы түсінік беретін, сондай-ақ олардың таралу заңдылықтарын анықтауға мүмкіндік беретін бірыңғай, ғылыми тұрғыдан дәлелденген ақпараттық ресурс жасау болды. Жұмыстың маңызды кезеңдерінің бірі – кеңістікті кескіндеу мүмкіндігі жоғары спутниктік мәліметтер мен аэрофотосуреттерді жан-жақты талдау. Бұл мұздықтық-мореналық көлдердің нақты орналасуын, су айдынының шекараларын нақтылауға және олардың көпжылдық кеңістіктік-уақыттық өзгерістерін анықтауға мүмкіндік берді. Қашықтықтан зондтау мәліметтерін пайдалану мұздықтардың кейін шегінуі және ақтарылу ықтималдығы жоғары көлдердің қалыптасуына байланысты процестерді анықтау міндетіне бағытталды. Спутниктік мәліметтерді нақтылау және интерпретация нәтижелерінің дұрыстығын тексеру үшін ҰҰА қолданылған далалық жұмыстар жүргізілді. ҰҰА көмегімен сел қауіптілігі жоғары учаскелердің үшөлшемді үлгілерін жасауға қажетті жоғары дәлдіктегі материалдар алынды.

The main constructive and technical economic indicators (in Russian) : Результаты работы имеют следующие количественные и качественные характеристики: Создана структурированная база данных, включающая сведения о моренно-ледниковых озерах. Выполнена детализация морфометрии русла реки Талгар на основе цифровой модели рельефа с разрешением 5 см. Сформирован набор ортофотопланов и ЦМР, пригодных для инженерно-геологических расчетов. Выполнен анализ пространственно-временной динамики МЛО за последние десятилетия (1978-2025). Разработана серия аналитико-картографических материалов по пространственно-временному распределению и современного состояния МЛО, получено авторское свидетельство.

The main constructive and technical economic indicators (in Kazakh) : Жұмыс нәтижелері келесі сандық және сапалық сипаттамалармен ерекшеленеді: Мұздықтық-мореналық көлдерге қатысты мәліметтерді қамтитын құрылымдалған база қалыптастырылды. Кеңістікті кескіндеу мүмкіндігі 5 см жер бедері сандық моделінің негізінде Талғар өзенінің арнасының морфометриялық параметрлері нақтыланып анықталды. Инженерлік-геологиялық есептеулерге жарамды ортофотожоспарлар мен жер бедерінің сандық моделі жиынтығы әзірленді. 1978-2025 жылдар аралығындағы мұздықтық-мореналық көлдердің кеңістіктік-уақыттық динамикасына талдау жүргізілді. Мұздықтық-мореналық көлдердің кеңістіктік-уақыттық таралуы мен қазіргі жағдайына арналған аналитикалық-картографиялық материалдар сериясы әзірленіп, авторлық куәлік алынды.

Level of implementation (in Russian) : Результаты исследования прошли официальное подтверждение и внедрение. На основе разработанных карт и аналитических материалов получено авторское свидетельство на серию карт: «Spatial-temporal analyst map of glacial-moraine lakes in Central and Eastern part of Ile Alatau».

Level of implementation (in Kazakh) : Зерттеу нәтижелері ресми түрде мақұлданып, қолданысқа енгізілді. Жасалған карталар мен аналитикалық материалдар негізінде келесі карталар сериясына авторлық куәлік алынды: «Іле Алатауының шығыс және орталық бөлігіндегі мұздықтық-мореналық көлдердің кеңістіктік-уақыттық аналитикалық картасы».

Efficiency (in Russian) : Созданная база данных по моренно-ледниковым озерам восточной части Иле Алатау позволила структурировать разнородные архивные, ведомственные, фондовые, спутниковые и полевые материалы, обеспечив их комплексную интеграцию для дальнейшего анализа. Такая систематизация существенно улучшила качество мониторинга и оценки прорывоопасности озер. Полученные с использованием спутниковых данных и БПЛА высокоточные ортофотопланы и цифровые модели рельефа дали оценить русло рек Талгар, а проведенный пространственно-временной анализ углубил понимание динамики озерных систем и усилил научную основу для дальнейших исследований прорывоопасности озер и повышения эффективности мер по снижению селевой опасности в горных районах.

Efficiency (in Kazakh) : Іле Алатауының шығыс бөлігіндегі мұздықтық-мореналық көлдер бойынша құрылған мәліметтер базасы әртүрлі архивтік, ведомстволық, қорлық, спутниктік және далалық материалдарды құрылымдауға мүмкіндік беріп, оларды кешенді талдауға қолайлы түрде біріктіруге жағдай жасады. Мұндай жүйелеу мұздықтық-мореналық көлдердің ақтарылу қауіптілігін бақылау мен бағалау сапасын айтарлықтай жақсартты. Спутниктік мәліметтер мен ҰҰА материалдары негізінде алынған кеңістіктік кескіндеу мүмкіндігі жоғары ортофотожоспарлар мен жер бедерінің сандық моделі Талғар өзені арнасын бағалауға мүмкіндік беріп, ал жүргізілген кеңістіктік-уақыттық талдау көлдік жүйелер динамикасын терең түсінуге ықпал етіп, ақтарылу қауіпітілігі бар көлдерді одан әрі зерттеу мен таулы аймақтардағы сел қауіптілігін төмендету шараларының тиімділігін арттыруға арналған ғылыми негізді күшейтті.

Field of application (in Russian) : Результаты исследования могут быть использованы для мониторинга и оценки прорывоопасности моренно-ледниковых озер в высокогорных районах с аналогичными физико-географическими условиями. Разработанная региональная геоинформационная система позволит своевременно и оперативно реагировать на ЧС, проводить наблюдения за объектами, где происходит ЧС. На основе мониторинга существенно повысятся проектирование и проведение мероприятий по инженерной защите от селей и минимизация последствий от негативного воздействия от селей.

Field of application (in Kazakh) : Зерттеу нәтижелері физикалық-географиялық жағдайлары ұқсас биік таулы аудандардағы мұздықтық-мореналық көлдердің ақтарылу қаупін мониторингілеу және бағалау үшін пайдаланылуы мүмкін. Әзірленген өңірлік геоақпараттық жүйе ТЖ-ға уақтылы және жедел ден қоюға, ТЖ орын алатын объектілерге бақылау жүргізуге мүмкіндік береді. Мониторинг негiзiнде селден инженерлiк қорғау жөнiндегi iс-шараларды жобалау мен жүргiзу және сел тасқындарының салдарларының зардаптарын барынша азайту едәуiр артады.